عفت گوهری، عضو کارگروه زنان و برابری جنسیتی شورای مدیریت گذار
از سال ۲۰۱۷ هزاران زن در سراسر جهان تجربه خود را با آزار جنسی در رسانه های اجتماعی از طریق MeToo# به اشتراک گذاشتند. دستاوردهای این جنبش بسیار چشمگیر بود. اما شاید مهمترین دستاورد آن شکستن سکوت در مورد آزار جنسی بود. قربانیان تجاوز جنسی (زن و مرد) در تمام دنیا حاضر شدند شجاعانه و بدون احساس شرم و گناه آن را مطرح و رسانه ای کنند.
مسئله ای که در همان زمان هم مطرح بود، تعریف تجاوز و آزار جنسی است. آیا باید میان تجاوز و آزار جنسی تفاوتی قائل شد؟
تجاوز جنسی عبارت است از داشتن رابطه جنسی با فردی بدون رضایت وی. در حالیکه سوء استفاده جنسی بسیار عام تر و وسیع تر از تجاوز جنسی است و هرنوع آزار جنسی (مثل سوت زدن، متلک، نگاههای آزاردهنده، تماس فیزیکی، تهدید کلامی و…) را در بر میگیرد. از این جهت رابطهٔ متجاوز و تجاوز شده (دوست، شوهر، دوست پسر)، مشروعیت دینی (تجاوز شوهر در صورت عدم تمکین) یا عدم آن (مثل تجاوز برادر و پدر)، وضعیت زن یا دختر (مستی، لباس، آرایش یا حرکات تحریک کننده)، یا محل وقوع (محل کار یا تحصیل، مهمانی، کوه یا طبیعت) نمیتواند تعریف تجاوز را تغییر دهد.
تجاوز مانند آزار جنسی فقط به روابط جنسی خارج از خانه اطلاق نمی شود و شامل شریک جنسی و یا همسر هم میشود. در اکثر موارد تجاوز و آزار جنسی در محل امن خانوادهها نیز انجام میگیرد و متجاوز و تجاوز شده با هم آشنایی قبلی دارند. آزارگر جنسی معمولا تقصیر را متوجه دیگری می کند که او بود که با لباس کوتاه، حرکات تحریک آمیز یا آرایش غلیظ موجب تجاوز یا آزار جنسی شد. از نظر تعریف این دو تفاوت چندانی با هم ندارند.
نکته مشترک آزار جنسی و تجاوز این است که این دو هیچ ربطی با ارضای غریزهٔ جنسی ندارند بلکه آنها را باید در چارچوب روابط قدرت و کنترل فهمید. در آزار و تجاوز جنسی همیشه رابطه نابرابر وجود دارد. یکی صاحب قدرت (جسمی، مالی، جایگاه اجتماعی ..) بیشتری نسبت به دیگری است. بسیاری از موارد آشنایان یکدیگر هستند وخیلی به جنس وسن و سال هم ارتباطی ندارد. آزار جنسی در خانه و خانواده از سوی نزدیکان و یا همسر هم تجاوز محسوب می شود.
آزار جنسی در همهٔ کشورها بدون توجه به میزان توسعهیافتگی، مذهب، منطقهٔ جغرافیایی و نظام سیاسی کم و بیش شایع است.
تفاوت کشورها بیشتر در تعریف آزار جنسی، اطلاع رسانی، نحوهٔ پیشگیری و مقابله با آن چه از لحاظ حمایت و پشتیبانی از قربانی و چه از لحاظ مجازات متجاوز نمودار میشود.
در جوامع پیشرفته بین رشد برابری جنسیتی و تعداد موارد سوءاستفاده جنسی گزارش شده، ارتباط قابل توجهی وجود دارد. زنان در این جوامع بدون هراس از دیگران تمام موارد و انواع ریز و درشت آزار جنسی را گزارش می دهند. آنها به پلیس و قوه قضاییه برای حمایت و اقدام قانونی اعتماد دارند. از طرف دیگر زنان زیادی در راس هرم قدرت و در جایگاه ها و مناصب قدرت (از جمله پلیس و قاضی) قرار دارند که میزان سواستفاده از زنان را بخاطر اعمال قدرت کمتر می کند.
از سوی دیگر در کشورهای پیشرفته انواع راهکارهای قانونی برای حمایت از قربانیان آزار و تجاوز جنسی وجود دارد. از جمله اینها تلفن های تماس بیست و چهار ساعته و پلیس های آموزش دیده در این زمینه هستند.
این مشکل اما در جوامعی مثل ایران که دین حکومت می کند و قوانین با پشتوانه و بر مبنای شرع و سنت تصویب شده اند، بسیار شدیدتر و پیچیده تر است. در جامعه ای که کرسیهای قدرت بطور کامل در قبضه مردان است و زنان سهمی از قدرت ندارند، مردان در جایگاه رئیس، کارفرما، قاضی، پلیس، استاد و حاکم قرار دارند. زنان برای هر نوع کاری با مردی در لباس قدرت و روحانیت سرو کار پیدا می کنند و مردان صاحب قدرت با استفاده از حربه های قانونی و شرعی دست گشاده ای برای سوءاستفاده از زنان پیدا میکنند. در این جامعه بسیاری از قربانیان تجاوز برای حفظ آبروی خود و خانواده و یا ترس از متجاوز در مقابل تجاوز و آزار جنسی سکوت می کنند، چون علاوه بر تابوهای شرم و سکوت که بطور سنتی و عرفی عمل می کنند، شرع و قانون و حتی گاهی خانواده هم نه تنها حمایتی از زن (قربانی) نمی کند، که مجازات شدیدی هم برای او درنظر می گیرد.
زنان قربانی در جمهوری اسلامی سکوت می کنند. چون مثل گنجشکک اشی مشی در حوض حکومت و قوانین مردسالار آن، قربانی همه قدرتمندان (از رئیس، کارفرما، پلیس، پدر، برادر…) می شوند. اگر هم بخواهند شجاعانه سکوت را بشکنند، با انواع و اقسام اتهامات و تهدیدات روبرو شده و در نهایت خودکشی می شوند و یا به قتل (ناموسی) می رسند. داستان ریحانه جباری را فراموش نکرده ایم که در سال ۱۳۹۳ سربدار شد و در همین روزها هم داستان زهرا نوید پور خشم و درد را در جانمان می ریزد که دو سال پس از پیدا شدن پیکر بی جانش فرد متجاوز در نهایت از همه اتهامات مبرا شده است.
ما زنان باید در مقابل آزار جنسی از هر نوعی سکوت نکنیم،
به خاطر شرم، آبرو، حرف مردم، … سکوت نکنیم.
شکستن سکوت از ما شجاعت و قدرت می طلبد.
فریاد بزنیم تا گوشها و وجدانها را باز و بیدار کنیم.
