دکتر محمد ملکی یکی از بنیانگذاران کمپین گام به گام برای لغو مجازات اعدام (لگام) است. او اغلب در تجمعات همبستگی با قربانیان نقض حقوق بشر شرکت میکرد و با مدافعین حقوق بشر و همچنین خانوادههای زندانیان سیاسی در ارتباط بود.
مهتاب، عضو کارگروه کارگران، مزدبگیران و فرودستان شورای مدیریت گذار
با کمال تاسف و اندوه امروز از درگذشت دکتر محمد ملکی مبارز راه آزادی، یاور و پشتیبان زندانیان سیاسی، استاد فرهیخته، فعال حقوق بشر، نویسنده، دامپزشک متخصص بهداشت و صنایع غذایی و اولین رئیس دانشگاه تهران بعد از پیروزی انقلاب مردم ایران باخبر شدیم .این خبر تاسف بار جامعه آزاداندیش و پیروان راستین آزادی را به سوگ نشاند و از آرا و اندیشه های روشنگرانه، بالنده و مصلحانه این اندیشمند فرزانه محروم شدیم.
زندگی دکتر ملکی سراسر به مبارزه علیه دو نظام دیکتاتوری پهلوی و سپس رژیم پلید جمهوری اسلامی سپری شد.
تاریخچه و سرآغاز زندگی مبارزاتی ایشان از سال ۱۳۳۰ با فعالیتهای سیاسی در سالهای آخر دبیرستان رقم می خورد که در جنبشهای دانشجویی و نهضت مقاومت ملی و جبهه ملی ایران اول ادامه می یابد و از فعالترین مبارزان آن دوران بود. دکتر ملکی در سال ۱۳۳۹ در ارتباط با ورود ریچارد نیکسون و فعالیتهای دانشجویی دستگیر و به زندان ساواک افتاد. بعد از آزادی به مبارزه علیه رژیم شاه ادامه داد. در جریان انقلاب رابط ایران و خارج از کشور در ارتباط با دانشجویان و دریافت پیامهای آیتالله خمینی و تکثیر و توزیع آنها بود. تحصنهای استادان دانشگاهها و روحانیت در دانشگاه تهران با هماهنگی ملکی انجام شد و همچنین در کمیته استقبال از روحالله خمینی عضویت فعال داشت. بعد از پیروزی انقلاب با اصرار محمود طالقانی و حکم شورای انقلاب، مسئولیت ریاست دانشگاه تهران را در شرایطی قبول کرد که در دانشگاه، همه گروههای سیاسی چپ و راست و مجاهدین خلق و انجمنهای اسلامی و غیره دفترهایی داشتند . با تلاش سخت، بیوقفه و شبانهروزی هیئت رئیسه، دانشگاه تهران با سرعت آماده پذیرش دانشجویان گردید و به دنبال آن سایر دانشگاههای سراسر کشور شروع به فعالیت کردند.دوران سرپرستی دانشگاه تهران توسط محمد ملکی تنها دورهای بود که با اصرار وی به صورت شورایی متشکل از استادان، دانشجویان و کارمندان اداره میشد و این شوراها، خود رئیس دانشکده و در نهایت رئیس دانشگاه را تعیین میکردند که ایشان پس از تشکیل این شوراها مجدداً به ریاست دانشگاه انتخاب شد. بعد از درگیریها و مشکلاتی که گروهها ی فشار برای دانشگاهها به وجود آوردند به بهانه انقلاب فرهنگی، دانشگاهها تعطیل شد.
دکتر ملکی در راستای آزادیخواهی و آزاد اندیشی و به دنبال دادخواهی علیه رژیم پلید حاکم بر ایران شهریور سال ۱۳۹۰ نامهای به احمد شهید «گزارشگر ویژه حقوق بشر در ارتباط با ایران» نوشت؛ که در آن با ذکر انواع شکنجههایی که بر او رفته است اعلام آمادگی میکند تا با قبول هر میزان هزینه علیه جمهوری اسلامی ایران شهادت دهد. او در قسمتهایی از این نامه نوشته است:
«اخیراً برای محاکمه به دادگاه غیر علنی که بر خلافِ قوانین خودِ جمهوری اسلامی است، احضار شدم تا حکم قاضی صادر گردد و فعلاً روزهای بسیار سخت و شکنجه گونهٔ زیر حکم بودن را میگذرانم. من پیرمردی ۷۸ ساله و بیمار هستم ولی برای تحمل هر حکمی آماده هستم.
من شهادت خواهم داد که در دهه ۶۰ شمسی چگونه زندانیان جوان و دانشجویان اعم از زن و مرد را پس از شکنجهٔ بسیار، ده ده و صد صد هر شب برای اعدام میبردند و آنها به سوی سرنوشت میرفتند و در راه سرود میخواندند. حاضرم حقایقی را که خود شاهد آنها در زندانهای نظام ولایی بودهام؛ برایتان ذکر کنم و پای هزینه آن نیز بایستم.»
به گزارش عفو بینالملل به تاریخ ۲ ژوئن ۲۰۱۷ (۱۲ خرداد ۱۳۹۶) محمد ملکی فعال سالخوردهٔ حقوق بشر ۸۴ ساله، توسط دولت ایران از ترک کشور برای دیدار با فرزندانش از جمله در هلند و کانادا منع شده بود. مقامات ایرانی او را که از چندین مشکل جدی سلامتی از جمله بیماریهای دیابت و سرطان پروستات رنج میبرد، از پیوستن به خانواده خود در خارج محروم کردند. ملکی بدنبال نامه سپتامبر ۲۰۱۱ (شهریور ۱۳۹۰) خود به گزارشگر ویژه سازمان ملل و به تلافی فعالیتهای حقوق بشری و از جمله همین نامه، از دسامبر ۲۰۱۱ توسط مقامات ایرانی ممنوعالسفر اعلام شد. ملکی همواره در تلاش برای رفع ممنوعیت سفرش بود تا بتواند برای آخرین بار جهت دیدار فرزندانش که ساکن هلند و کانادا هستند برود. فرزند او نیز نمیتوانست به ایران سفر کند چون در این صورت با تهدید جدی بازداشت خودسرانه به خاطر اعتقادات مخالف خود مواجه میشد.
دکتر محمد ملکی مدافع برجسته حقوق بشر از ۱۹ شهریور ۱۳۹۰ توسط مقامات ایران ممنوعالخروج شد. او که سابقه بیماری قلبی، دیابت و سرطان پروستات داشت، بارها برای لغو حکم ممنوعالخروجی اش تلاش کرد تا بتواند فرزندانش را در کانادا و هلند، شاید، برای آخرین بار ببیند و نگران ا که به زودی برای سفر کردن بیش از حد بیمار شود. پسر او در هلند نمیتواند به ایران سفر کند زیرا با خطر جدی دستگیری و بازداشت خودسرانه به خاطر عقاید سیاسی اش رو به رو خواهد شد.
دکتر محمد ملکی در اقدامی تلافی جویانه به خاطر فعالیتهای مسالمتآمیز حقوق بشری اش، از جمله نوشتن یک نامه به گزارشگر ویژه سازمان ملل در خصوص وضعیت حقوق بشر ایران در شهریور ۱۳۹۰، ممنوعالخروج شد. او در این نامه برخی از شکنجههایی که در دورههای مختلف زندان در بین سالهای ۱۳۶۰ و ۱۳۸۸ تحمل کرده بود را توصیف کرد. پیرو پیگیریهای متعدد از دفتر دادستانی مستقر در زندان اوین، به او از طریق یک برگه دست نوشته اعلام شد که رفع ممنوعالخروجی در تاریخ ۳ دی ۱۳۹۲ صادر گردیده است. او متعاقباً برای تمدید گذرنامه اش اقدام کرد تا از پسرش در هلند دیدار کند اما اداره گذرنامه از صدور گذرنامه خودداری کرد. پس از ماهها رفتوآمد بین ادارات مختلف، دفتر دادستانی در اسفند ۱۳۹۴ اعلام کرد که با صدور گذرنامه برای او از «بالا» موافقت نشده است. او بعدتر فهمید که این مقام «بالا» سپاه پاسداران بوده است.
دکتر محمد ملکی در نامه سرگشاده دیگری به گزارشگر ویژه سازمان ملل در امور ایران در اردیبهشت ۱۳۹۴ نوشت: «من نه دزدی کردهام و نه اختلاس و نه هیچ عمل مجرمانه دیگری. من تنها به جرم دگراندیشی و انتقاد صریح از حاکمان جمهوری اسلامی و فعالیتهای حقوق بشری از این حق خود و بسیاری دیگر از حقوق مدنی ام محروم شدهام […] میخواهم بعد از حدود ۷ سال فرزندم را ببینم […] این حق بدیهی و آرزوی قلبی هر پدری است.» او در تیر ماه ۱۳۹۴ در اعتراض به ممنوعیت خروجش از کشور در مقابل یکی از ساختمانهای وابسته به حکومت شروع به تحصن هفتگی کرد و این اعتراض را تا آذر ماه همان سال ادامه داد و بعد از آن به علت بیماری نتوانست تحصن اش را ادامه دهد.
دکتر محمد ملکی یکی از بنیانگذاران کمپین گام به گام برای لغو مجازات اعدام (لگام) است. او اغلب در تجمعات همبستگی با قربانیان نقض حقوق بشر شرکت میکرد و با مدافعین حقوق بشر و همچنین خانوادههای زندانیان سیاسی در ارتباط بود.
