فردا برنامه ۲۵ ساله ایران و چین امضا می‌‌شود؟

بورسان: فردا قرار است «وانگ یی» وزیر خارجه چین در دیدار با ظریف، سند پرچالش برنامه همکاری جامع جمهوری اسلامی ایران و جمهوری خلق چین موسوم به برنامه ۲۵ ساله را پیش از توافق ایران با غرب برای احیای برجام، به امضا برساند.

نگاه به «شرق» یا «غرب» همواره محل مناقشه در ایران بوده است. زمانی‌که ایران با ۱+۵ سند برجام را امضا کرد، چین و هند دلخور از ایران، گله کردند که در تحریم هوای ایران را داشتند، اما تا توافق صورت گرفت، ایران به «شرق» پشت کرد و نگاهش را به «غرب» دوخت.

اینکه ایران به‌عنوان کشوری که از موقعیت ژئوپلتیک قدرتمندی برخوردار است باید با بسیاری از کشورها از جمله هند و چین در کنار شرکای غربی‌اش، همکاری داشته باشد، موضوعی نیست که محل اختلاف باشد، اما چالشی که بر سر توافق ایران و چین بر سر برنامه ۲۵ ساله ایجاد شد، به شرایط کنونی ایران در بازپرداخت بدهی، عدم توازن بین ایران و چین و همچنین سابقه چین در قراردادهای خود با ایران و دیگر کشورها بازمی‌گردد. هرچند نمی‌توان نادیده گرفت که وجود توافق‌نامه‌های راهبردی و بلندمدت بین دو کشور، امری مطلوب شناخته می‌شود و می‌تواند چشم‌انداز برنامه‌ریزی‌های آتی محسوب شود، با‌این‌حال، اما و اگرها در این زمینه کم نیست.

سفر وزیر امور خارجه چین به تهران

در دومین روز از سال جدید شمسی «سعید خطیب‌زاده» سخنگوی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی ایران از سفر «وانگ یی» عضو شورای دولتی و وزیر امور خارجه چین به تهران خبر داد و گفت که رئیس دستگاه دیپلماسی چین به دعوت «محمدجواد ظریف» همتای ایرانی خود روز جمعه ششم تا شنبه هفتم فروردین ماه جاری به تهران سفر خواهد کرد.

او همچنین اعلام کرد که وانگ یی ضمن دیدار و گفت‌وگو با همتای ایرانی خود با حسن روحانی رئیس‌جمهوری اسلامی ایران نیز دیدار خواهد کرد و بررسی راهکار تقویت مشارکت راهبردی دو کشور و تبادل نظر در خصوص تحولات بین‌المللی و منطقه‌ای را دستورکار گفت‌وگوهای طرفین در این سفر برشمرد.

به گزارش فارس، برخی اخبار منتشر شده حاکی از ورود وزیر خارجه چین به تهران در عصر امروز (جمعه) است. رئیس دستگاه دیپلماسی چین ظهر شنبه نیز در محل وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی ایران با ظریف دیدار خواهد کرد.

فردا (شنبه) هفتم فروردین ماه سند برنامه همکاری جامع جمهوری اسلامی ایران و جمهوری خلق چین موسوم به برنامه ۲۵ ساله به امضای وزرای خارجه دو کشور خواهد رسید.

همزمان با سفر رسمی «شی جین پینگ» رئیس جمهوری خلق چین به ایران، در تاریخ سوم بهمن ۱۳۹۴ جمهوری اسلامی ایران و جمهوری خلق چین با صدور بیانیه‌‌ای سطح روابط را به مشارکت جامع راهبردی ارتقاء دادند. براساس پیشنهاد طرف ایرانی به منظور تنظیم روابط بلندمدت با چین در بازه زمانی ۲۵ ساله و موافقت طرف چینی، طرفین در بند ۶ بیانیه مذکور تمایل و آمادگی خود را برای رایزنی و مذاکره به منظور انعقاد سند همکاری بلندمدت اعلام کردند.

در همین راستا وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی ایران در همکاری با سایر نهادهای مرتبط در کشور و برگزاری جلسات متعدد، نسخه پیش‌نویس «برنامه همکاری جامع» را تهیه کرد و پیش‌نویس مذکور در سفر شهریور ماه ۱۳۹۸ محمدجواد ظریف به دولت چین تحویل داده شد. طرف چینی در بهار ۱۳۹۹، رسما نظر خود را درباره پیش‌نویس مذکور اعلام کرد. وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی ایران نیز با همکاری نهادهای مربوطه در داخل کشور ضمن بررسی سند، فرآیندهای قانونی را طی کرد و هیأت دولت در تاریخ سوم تیر ۱۳۹۹، مجوز رسمی آغاز مذاکرات و امضای برنامه همکاری جامع بر اساس منافع متقابل بلندمدت را به وزارت امور خارجه اعطاء کرد.

در سفری که محمدجواد ظریف در مهر ماه ۱۳۹۹ به استان یون نان چین داشت، نظرات اصلاحی و تکمیلی ایران در این باره به اطلاع دولت چین رسید و چین هم در نیمه اسفند ۱۳۹۹ نظرات خود را درباره این سند به اطلاع وزارت امور خارجه ایران رساند و در نهایت قرار است این سند روز شنبه هفتم فروردین ۱۴۰۰ توسط وزرای خارجه دو کشور به امضا برسد.

این سند در چارچوب یک برنامه برای بازه زمانی بلندمدت ۲۵ ساله تهیه و تنظیم شده و در این سند طرفین بر یک نقشه راه و افق روابط همه‌جانبه به منظور تحقق مشارکت جامع راهبردی و ارتقای عملی آن توافق کرده‌‌اند. سند مذکور را باید برنامه‌ای سیاسی، راهبردی، اقتصادی و فرهنگی خواند که ابعاد همه‌جانبه روابط را در افقی بلندمدت دنبال می‌کند.

«سعید خطیب‌زاده» سخنگوی دستگاه دیپلماسی چندی پیش درباره نقشه راه ۲۵ ساله ایران و چین گفته بود: در سفر اخیر ظریف به چین این موضوع بحث شد، متون مبادله شده است و این نقشه راه همکاری بلندمدت بین ایران و چین است و انشاءالله در جریان است. به جهت اینکه این سند به مسائل روز نمی‌پردازد، با دقت در حال گفت‌وگو هستیم که برای این روابط چارچوب بلندمدت مشارکت راهبردی را تعریف کنیم.

او در اظهارنظر دیگری بیان کرده بود: روابط ما با چین به مشارکت راهبردی رسیده است و سند نقشه راه ۲۵ ساله نه تنها کمرنگ نخواهد شد، بلکه با جدیت پیگیری ‌می‌شود. سیاست فعلی ایران براساس تحولات روز تصمیم گیری نمی‌شود. سیاست ما براساس نگاه بلندمدت ما به تحولات جهانی و منطقه‌ای است.

علاوه بر این نمایشگاه اسناد پنجاهمین سالگرد روابط دیپلماتیک جمهوری اسلامی ایران و چین نیز روز شنبه هفتم فروردین ماه در محل مرکز مطالعات سیاسی و بین‌المللی وزارت امور خارجه افتتاح خواهد شد. گفتنی است سال ۲۰۲۱ مصادف با پنجاهمین سال برقراری روابط دیپلماتیک ایران و چین است.

محمدجواد ظریف وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی ایران ۲۳ بهمن ۱۳۹۹ در پیامی ضمن تبریک سال نو چینی با اشاره به پنجاهمین سال برقراری روابط دیپلماتیک ایران و چین، گفته بود: تلاش مشترک مردم دو کشور در مبارزه با کرونا که موجب گسترش پیوندهای دوستی دو ملت شد، قطعا به توسعه روابط دوجانبه کمک خواهد کرد.

وزیر خارجه چین پیش از ایران نیز به عربستان و ترکیه سفر کرده و بعد از آن نیز به امارات عربی متحده، بحرین و عمان خواهد رفت.

حلقه دوستان چین گسترش می‌یابد؟

در همین زمینه «هوآ لیمینگ» سفیر پیشین چین در ایران در خصوص اهداف سفر وزیر خارجه چین به منطقه غرب آسیا توضیح داد که وانگ قصد دارد «حلقه دوستان چین را گسترش دهد و روابط با این کشورها را بهبود بخشد».

محمد کشاورززاده سفیر ایران در پکن هم اخیرا در توئیتی نوشته بود: با فروکش کردن ویروس کرونا، روابط ایران و چین در سال جدید تحولات بسیار خوبی را تجربه خواهد کرد.

وزیر خارجه چین اسفند ماه در اظهاراتی عنوان کرد: اکنون که آمریکا برای بازگشت به برجام اعلام آمادگی کرده است، باید تحریم‌های غیرعادلانه علیه ایران را بردارد و تهران نیز به تعهدات برجامی بازگردد.

«هوا چان‌یینگ» سخنگوی وزارت خارجه چین نیز سوم فروردین ماه در اظهاراتی گفت برجام در برهه‌های حساس قرار گرفته و آمریکا باید با بازگشت به این توافق تحریم‌ها علیه ایران را رفع کند.

مخاطرات یک قرارداد

یکی از مهم‌ترین مسائل، سرمایه‌گذاری‌‌هایی است که در این توافق‌نامه در بخش‌های اقتصادی ایران به‌ویژه بنادر در نظر گرفته شده است. در گزارشی که در تارنمای معاونت دیپلماسی اقتصادی وزارت امور خارجه منتشر شده به مواردی اشاره شده است که این نگرانی را تشدید می‌کند. در بخشی از این گزارش به نوع سرمایه‌گذاری‌های چین در بنادر کشورهایی چون میانمار، بنگلادش، سریلانکا، مالدیو و پاکستان اشاره شده که برای دیگر کشورها، بیم‌هایی را ایجاد کرده است. برای نمونه، در روند سرمایه‌گذاری چین در سریلانکا، به‌دنبال شکست راجاپاکسا در انتخابات ریاست‌جمهوری سال 2015 دولت جدید سریلانکا به‌منظور پرهیز از اعلام ناتوانی در بازپرداخت یک میلیارد دلار وام دریافتی قبلی از چین و متعاقب مذاکرات طولانی با پکن سرانجام در سال 2017 با اجاره 99ساله بندر همبنتوتا به‌همراه 17 هزار جریب اراضی مرغوب از حاشیه بندر به یک شرکت دولتی چینی موافقت کرد. این معامله آغازگر مباحث داغ در باب ماهیت پیشنهادات توسعه‌ای چین شد و برخی تحلیلگران از این موافقت‌نامه به‌عنوان «معامله بدهی در مقابل سهم» یاد کردند. همچنین در ماه می‌2013 مدیریت بندر گوادر به شرکت هلدینگ بنادر فرامرزی چین اعطا شد. در سال 2015 اعلام شد که فاز دوم بندر گوادر به‌همراه جاده‌های دسترسی و یک فرودگاه بین‌المللی به‌عنوان بخشی حیاتی از کریدور اقتصادی چین – پاکستان با سرمایه‌ای معادل 1.2 میلیارد دلار توسط چین تأمین مالی و ساخته خواهد شد. در همان سال مدیریت بندر و دوهزارو 282 جریب اراضی حاشیه بندر به‌منظور ایجاد منطقه آزاد تجاری به‌طور رسمی و به‌مدت 43 سال به اجاره چین درآمد. اکنون گلایه و شکایت‌ها از آنچه «معاملات گران‌تر از ارزش واقعی و به ‌نفع چین» خوانده می‌شود نه‌تنها در سطح مردمی ‌بلکه در بین محافل رسمی و حکومتی پاکستان شنیده می‌شود. نکته جالب آن است که در نتیجه‌گیری این گزارش این‌چنین از همکاری ایران و چین یاد می‌شود: «…نقطه تاریک‌تر تأمین مالی چین اعمال نرخ‌های بالای بهره وام‌های اعطایی منجر به انباشت بدهی است که می‌تواند کشورهای دریافت‌کننده را در معرض ناتوانی در بازپرداخت دیون و درخواست بسته‌های نجات مالی از بانک جهانی یا صندوق بین‌المللی پول یا گردن‌نهادن به قراردادهایی با برچسب «مبادله بدهی با سهام» قرار دهد».

توازن بین ایران و چین برقرار نیست

حال توجه بیشتر بر تحلیل‌های کارشناسی در همکاری بلندمدت با چین، بیش از پیش حس می‌شود. قاسم محب‌علی، کارشناس سیاست خارجی و دیپلمات سابق در گفت‌وگو با شرق با تأکید بر اینکه روابط راهبردی و استراتژیک با کشورهایی که تبادلات بالای اقتصادی و تجاری با آن داریم، ضروری است، می‌گوید:‌ در رابطه با انعقاد قرارداد 25ساله با چین، نگرانی اساسی آن است که روابط ایران و چین متوازن نیست و ایران به سبب تحریم‌ها، انتخاب‌های جایگزین ندارد. همین امر سبب می‌شود تا کفه ترازو به نفع امتیازگیری چین سنگین‌تر شود.

محب‌علی ادامه می‌دهد:‌ ایران به سبب تحریم‌ها، احتمالا قدرت بازپراخت هر نوع سرمایه‌گذاری در کشور را به‌سختی خواهد داشت. در چنین شرایطی، قطعا کشوری مانند چین، مابازای سرمایه‌گذاری که در پروژه‌های ایران خواهد داشت را مطالبه خواهد کرد. این امر می‌تواند در آینده برای ایران مشکلاتی را ایجاد کند.

این کارشناس سیاست خارجی و دیپلمات سابق می‌افزاید: چنین رابطه‌ای به‌نوعی رابطه یک‌طرفه خواهد بود و امکان امتیازگیری از سوی این کشور را فراهم می‌کند. به تعبیری دیگر، قدرت بازی و انعطاف از آن چین خواهد بود و نه ایران.

چرا سفر وزیر خارجه چین به ایران مهم است؟

تقریبا هیچکس نیست که اهمیت این سند برنامه را نداند، اما کماکان اختلاف نظرها در این زمینه وجود دارد. عبدالرضا فرجی‌راد، سفیر سابق ایران در نروژ نگاه دیگری به این موضوع دارد.

یک استاد ژئوپلیتیک دانشگاه در گفت‌وگو با ایسنا با تشریح ابعاد سفر وزیر خارجه چین به تهران گفت: در حال حاضر چینی‌ها در مجموعه 1+5 نسبت به سایر اعضا به ایران نزدیک‌تر هستند و راحت‌تر می‌توانند کار کنند و هر چه فشار از سوی غرب به آن‌ها بیشتر شود بیشتر تمایل به همکاری با ایران هستند، زیرا ایران دارای موقعیت استراتژیکی است.

عبدالرضا فرجی‌راد با اشاره به سفر وزیر امور خارجه چین به ایران گفت: این سفر با توجه به روابط ایران و چین مهم است و اگر بخواهیم با چند سال قبل مقایسه کنیم این روابط رو به گسترش است و دلایل مختلفی هم می تواند داشته باشد که یکی از این دلایل بحث برجام و بازگشت آمریکا به برجام و تعهدات است.

با توجه به این مسائل ضرورت دارد که دو کشور ایران و چین با یکدیگر هماهنگی داشته باشند، زیرا در حال حاضر اروپایی ها به تفکرات آمریکا نزدیک شده و تلاش می‌کنند تا آنچه را که آمریکایی‌ها می‌خواهند به نوعی با هم هماهنگ کرده و یک حرف را بزنند.

این استاد دانشگاه همچنین بیان کرد: از سوی دیگر روس‌ها هم تا حدودی با ایران هماهنگی‌هایی را دارند و در بیانیه اخیر هم شاهد بودیم که ضمن تأکید بر اینکه آمریکایی‌ها باید به برجام برگردند اعلام کردند که تعهداتی را از ایران می‌خواهند و نگران فعالیت سانتریفیوژها و غنی‌سازی هستند.

فرجی‌راد در ادامه اظهار کرد: همچنین چینی‌ها با روس‌ها به‌طور نسبی هماهنگ هستند و خیلی حساسیت روس‌ها را نسبت به مسئله غنی‌سازی و استفاده از آخرین سانتریفیوژها ندارند. بنابراین در مجموعه 1+5 اکنون چینی‌ها نسبت به بقیه به ایران نزدیک‌تر هستند و راحت‌تر می‌توانند کار کنند.

این استاد ژئوپلیتیک دانشگاه با اشاره به همکاری‌های ایران و چین اظهار کرد: طبیعتا نگرانی‌هایی در بین چینی‌ها وجود دارد که در آینده فشار آمریکا بر روی کشورهای عربی حوزه خلیج فارس که تولیدکننده و صادرکننده نفت هستند بیشتر شود. بنابراین برای کنترل صادرات نفت به چین محدودیت‌هایی ایجاد شود.

فرجی‌راد تصریح کرد: بنابراین چینی‌ها مقالاتی را که در رسانه‌های غربی مشاهده می‌کنند این مفهوم را به آن‌ها القا می‌کند اما معنی آن این نیست که حتما این اتفاق به زودی می‌افتد اما به تدریج اتفاق خواهد افتاد به خاطر اینکه عرب‌های خلیج فارس خیال چینی‌ها را راحت کنند موضوعاتی مانند قراردادهای درازمدت صادرات سوخت مثلا 50 ساله با امارات مطرح شده است.

او ادامه داد: اما مسئله مهم این است که آمریکایی‌ها در این کشورها نفوذ دارند و می‌توانند از نفوذ خود استفاده کرده و بر صادرات تأثیر بگذارند. در نتیجه چینی‌ها باید یک فکر استراتژیک و درازدمدت داشته باشند و لذا بهترین گزینه ارتباط با ایران در مسائل انرژی است. البته آن ها می دانند که خارج از منطقه نمی‌شود به کشورهایی مانند ونزوئلا اعتماد کرد، زیرا احتمال تغییرات در آمریکای لاتین راحت‌تر است تا خاورمیانه.

سفیر سابق ایران در نروژ همچنین اظهار کرد: از سوی دیگر با توجه به روی کار آمدن بایدن دشمنی آمریکایی‌ها با چین ادامه یافت گرچه در دوره ترامپ هم وجود داشت و در آن زمان بیشتر مسائل اقتصادی، تجاری و تعرفه ها مطرح بود.

او تصریح کرد: با این حال چینی‌ها زیاد ضربه ندیدند و رشد اقتصاد چین افزایش هم داشت، اما وزیر خارجه آمریکا و همین‌طور بایدن در استراتژی ایالات متحده اعلام کردند که اولویت را بر روی مسائل اقتصادی و تجاری قرار ندادند و مسائل حقوق بشری و فرهنگی نیز مطرح است. در همین مدت کوتاه نیز فشارهایی را به چین وارد کردند.

فرجی‌راد افزود: در نتیجه چینی‌ها اکنون احساس کردند مسائل حقوق بشری می تواند برای آن‌ها معضلاتی را ایجاد کند در مقابل چین از طریق کره شمالی بر روی اروپا و آمریکا فشار وارد می کند و در رابطه با توان نظامی هنگ کنگ و تایوان نیز فشارها را افزایش داده است.

این استاد ژئوپلیتیک دانشگاه خاطر نشان کرد: با همه این شرایط چینی‌ها احساس کردند که باید با ایران کار کنند و هرچه فشار از سوی غرب بیشتر احساس می‌شود آن‌ها بیشتر تمایل پیدا می‌کنند تا با ایران کار کنند. شاید ایران از نظر اقتصادی مثل چین نباشد، اما از نظر موقعیت استراتژیک بسیار با اهمیت است. چینی‌ها به فکر آینده روابط اقتصادی با ایران هستند و آن‌ها احساس کردند که از کار اقتصادی با غرب سرشان کلاه رفته و باید از حالا به فکر باشند و مقدمات و هماهنگی‌های بیشتری را فراهم کنند.

برگرفته از سایت بورسان