برگردان از بردیا موسوی
اولین جنگ آب به طور ناراحت کننده ای نزدیک است
خشکسالی و مهاجرت های اقلیمی، تهدیدها برای تنش های فراگیر در خاورمیانه و آفریقا هستند
«ویسکی برای نوشیدن است و آب برای جنگیدن». این جملات ظاهرا از مارک تواین هستند. این همان چشم اندازی است که در خاورمیانه و فراتر از آن دیده میشود. اختلافات دربارهی نحوه تخصیص آب رودخانه های بزرگ جهان، رود نیل، دجله و فرات و رودخانه مکونگ در فلات تبت، تنها برای اشاره به تعدادی از آن هاست که برای قرن ها تولید کنندهی خشم بودهاند، اما مردمان آنها از جنگ همه جانبه خودداری کردهاند. تغییرات اقلیمی، گرم شدن دریاها و نوسانات شدید آب و هوایی ممکن است اولین جنگ آشکار آب را از دوره بین النهرین باستانی نزدیکتر کنند.
جنگ آب در سده ۲۱ میتواند به دو صورت شکل بگیرد: اولی میتواند در فقدان مدیریتها و واکنشهای وحشت زده به بالا آمدن سطح دریاها باشد. حدود ۱۵۰ میلیون نفر در جهان، یک متر یا کمتر، بالاتر از سطح فعلی دریاها زندگی میکنند. بسیاری از آنها آواره خواهند شد و پناهندگان اقلیمی نوین خواهند بود، ایجاد شدن یک بی ثباتی عظیم در جهان. رییس جمهور سابق مالدیو محمد نشید، چند سال پیش در یک کنفرانس به کشورهای آلوده کننده گفته بود: «شما میتوانید به طور فزاینده انتشار گازهای گلخانه ای را کاهش دهید. بنابراین سطح دریاها چندان بالا نخواهد آمد. یا این که وقتی با قایق های خودمان به سمت شما میآییم به ما اجازه وارد شدن به خاک تان را بدهید یا این که به ما در قایقها شلیک کنید. شما انتخاب کنید». این نوعی جنگ است که رویا رویی ثروتمندان در شمال و جنوبی های ناامید شده را ترسیم میکند. بیایید امیدوار باشیم که حرفهای ما هرگز از حد افسانه پردازیهای قدیم دربارهی دیستوپیا (ویران شهری، مدینه فاسده در مقابل مدینه فاضله) فراتر نرود.
شکل دوم جنگ ها ممکن است نزدیکتر باشد. عبدالفتاح سیسی رهبر مصر به دولت اتیوپی هشدار داده است که اگر سد بزرگ رنسانس اتیوپی به معنای بیآبی در پایین دست رود نیل برای مصری ها باشد، گزینه نظامی را برای مقابله با آن رد نمیکند. هدف احمد، نخست وزیر اتیوپی و برنده جایزه صلح نوبل، انباشت مخزن بزرگی از آب را برای ایجاد بزرگترین نیروگاه برق آبی در آفریقا تضمین میکند که در نتیجه، آنها را به اصلی ترین صادرکننده انرژی در منطقه تبدیل خواهد کرد. سیسی همچنین نگران است که دولت اتیوپی، سهم دوران استعمار از تقسیم آب رود نیل بین مصر و سودان را کنار بگذارد.
جمعیت مصر سالیانه یک و نیم میلیون نفر در حال افزایش است. سرانه میزان آب تا سال ۲۰۲۵ به زیر ۵۰۰ متر مکعب کاهش خواهد یافت. بنابراین سیسی نه تنها به از دست رفتن آب آشامیدنی میاندیشد، در واقع به معنای از دست رفتن کل صورت بحران نیز هست. به این دلیل که باید این را نیز در نظر گرفت که آب شناسان این موضوع را پدیده کمیابی مطلق تعبیر میکنند. نخست وزیر اتیوپی اما خونسرد است. او میگوید هیچ نیرویی نمیتواند مانع ما برای ساختن سد باشد. اگر نیاز باشد که به جنگ برویم، میتوانیم میلیون ها نفر را برای آن آماده کنیم.
مصر و اتیوپی، این یک درگیری نظامی وحشتناک خواهد بود. تاکنون تصورات بر این بوده که میانجیگری های دیپلماتیک میتواند خصومتها در این باره را برطرف کند. یکی از ترفندها این بوده که شورای امنیت سازمان ملل بتواند به اندازه کافی فشار ایجاد کند تا نوعی توافق مشترک بین کشورهای ذی نفع برای محدود کردن استفاده از آب نیل ایجاد کنند. دولت چین هم که منافع اقتصادی خود را در منطقه دنبال میکند، ممکن است در این مناقشه دخالت کند. حتی اگر این منازعات به تخریب سد نیانجامد و کاهش پیدا کند، هنوز تهدیدهای اساسی درباره آن وجود خواهد داشت.
در سراسر جهان، نواحی شکننده در کشورها در حال فروپاشی هستند. آنها کنترل سه پدیدهی بنیادی را از دست دادهاند. آب، اکسیژن و نان. کارنامهی حکومتها این گونه اندازه گیری میشود. ویروس کرونا در سراسر ایران، در حال تاخت و تاز است. بخش های بیمارستانی اشباع شدهاند. اکسیژن و داروهای ضد التهاب، تنها در بازار سیاه یافت میشوند. پیامد خشکسالی، نابودی کشتزارها در تابستان است. معترضان در استان جنوبی ایران، خوزستان شعار میدهند: «من تشنه هستم».
ایران در شرایط انتقالی بین دولت حسن روحانی، رییس جمهور فعلی و جانشین او ابراهیم رییسی (عضو هیات مرگ) که قرار است کار خود را از ماه آینده آغاز کند، در برزخ گیر افتاده است. این یک لحظه خطرناک است.
در شمال شرقی سوریه که سبد غذایی کشور در آن قرار دارد، منابع آبی به دلیل افت فشار آب رود فرات از طرف ترکیه با محدودیت روبرو شده است. افت شدید ورود آب به سوریه یعنی آب آشامیدنی کمتر و دیگر این که کمبود آب بیشتر برای آبیاری گندم و جو وجود دارد. به کشاورزان در عراق گفته شده است که محصولات تابستانی نکارند. گزارش سازمان غذا و کشاورزی سازمان ملل میگوید: قیمت مواد غذایی در خاورمیانه، تقریبا به سطح قیمتها در فوریه ۲۰۱۱ رسیده است. این موضوع را باید در سراسر منطقه به عنوان یک زنگ خطر در نظر گرفت. قیمت غذا در اوایل سال ۲۰۱۱ از عوامل تاثیرگذار زنجیرهای در خیزشهای موسوم به بهار عربی در خاورمیانه و آفریقا بود.
جنگ های خاورمیانه معمولا زمانی فوران میکنند که یک ناحیه حساس و ژئوپلوتیک مانند یمن در معرض فروپاشی قرار میگیرد و همسایگان قدرتمند برای تاراج باقی ماندههای آن با یکدیگر متحد شوند و به آن هجوم بیاورند. تفاوت اساسی شرایط فعلی در خاورمیانه این است که چندین ناحیه مرتبط با مدیریت با دولتهای ضعیف در حال شکلگیری هستند. لبنان، کشور خاموشی. عراق که از نظر مصرف برق به ایران وابسته است یا درباره سومالی، جایی که ملخ میخورند، خشمها در حال افزایش هستند.
حکومت هایی که با اعتراضات خیابانی روبرو میشوند، میتوانند یک مدیر میانی و رده پایین را اخراج کنند، به معترضان شلیک یا آنها را دستگیر کنند، با این وجود و در پایان آنها میدانند که این خشم به طور جزیی دربارهی آب، بحران ویروس کرونا یا قیمت نان نیست. بلکه دربارهی حاکمیت شایسته و مسوولیت پذیری است. بنابراین چیزی که ممکن است ببینیم تلاش ها برای منحرف کردن شهروندان ناراحت است. تنش ها در مرز قرقیزستان و تاجیکستان، بین هند و چین در هیمالیا نیز رو به پایان است. این حوادث هم، پوششی بر اختلافات ناشی از منابع آبی است.
چین خود را به استاد هیدروپلتیک (تحلیل تقابل سیاست و بحران آب) تبدیل کرده است. به همین دلیل، مصر، خود را برای استفاده از چینی ها به عنوان میانجی آماده میکند. دولت چین ۱۱ سد بر روی رود بزرگ مکونگ در فلات تبت ساخته است که از چین، از میانمار، لائوس، کامبوج، تایلند و ویتنام به دریای چین جنوبی میریزند. این اهرم بزرگی را در اختیار دولت این کشور قرار داده است تا در مواقع لزوم به عنوان ترانزیت از آن استفاده کند. نوعی بیمه نامه در برابر جنگ، اگر هریک از کشورها، موضع ضد پکن در آتش افروزی های دریای چین جنوبی در پیش بگیرند.
چه باید کرد؟ چگونه باید برای آن آماده شد؟ برای شروع یک بخش تازهی چند رشته ای ازدیپلماسی منابع را تشویق کنید تا توانایی های بریتانیا در این بخش را شتاب دهید. زمانی به عنوان یک سیاستگذار کمک ها در این باره، یک روز کارمندان را برای یک جلسه احضار کردم و فریاد کشیدم آب، آب، هر کجا! این بحرانی است که باید همه ما را آزرده کند.
این مقاله به قلم راجر بویس سردبیر دیپلماتیک تایمز نوشته شده است.
https://www.thetimes.co.uk/article/the-first-water-war-is-uncomfortably-close-n9bjctvgn
