۱- مقدمه
فقر و تنگدستی کارگران در کنار گرانی و قراردادهای کاری موقت و همه گیری بیماری کرونا یک چرخه معیوب اقتصادی اجتماعی فرهنگی و روانی در جامعه ایجاد کرده است.
آمار رسمی در ایران تعداد کارگران و خانواده های آنان و بازنشستگان را نزدیک به ۴۸ میلیون نفر نشان می دهد. معاون وزیر کار اعلام کرده که حدود ۹۵ درصد جامعه کارگری ایران بصورت قراردادی مشغول به کار هستند. بررسی های آماری تعداد زنان کارگر را حدود ۵ درصد نشان می دهد، باید توجه داشت که این آمار فقط زنان کارگری را که تحت پوشش تامین اجتماعی و بازنشستگی هستند را در بر میگیرد.
کارشناسان اقتصادی میزان درآمد برای زندگی تا زیر خط فقر را ۱۰ میلیون تومان در ماه برآورد می کنند. در حالیکه درآمد متوسط کارگران بین ۳ تا ۴ میلیون تومان در ماه است.
حمید رضا سیفی دبیر کانون عالی کارفرمایان کشور رقم دستمزد کارگران را کافی نمیداند و معتقد است که علاوه بر افزایش دستمزدها باید در جهت تولید اشتغال هم اقدام کرد. صنایع کوچک ۹۲ درصد صنایع کشور را تشکیل می دهند. از مجموعه کل صنایع ۱۵ درصد خصوصی و ۸۵ درصد دولتی یا خصولتی هستند.
۲- اعتصابات کارگری اخیر
در چند هفته اخیر جامعه کارگری ایران و همچنین جنبش مطالبه گری در کشورمان شاهد اعتصاب بیش ۱۰۵ هزار کارگر پیمانی در مراکز نفتی، پتروشیمی و گاز بود. حرکتی که از مقطع ۱۳۵۷ در این ابعاد گسترده، بدین میزان فراگیر و طولانی مدت هرگز سابقه نداشته است. در بیش از ۱۵ استان از جمله آذربایجان غربی، ایلام، اصفهان، بوشهر، تهران، خوزستان، آبادان و گچساران کارگران به اعتصابات پیوسته اند.
خواسته های عمده کارگران شامل پرداخت حقوق معوقه، بازگشت بکار کارگران اخراجی، تمدید قراردادها، حذف شرکتهای پیمانکاری، افزایش دستمزدها، بهبود شرایط محل سکونتشان (کاهش تراکم، نظافت بیشتر، بالابرن کیفیت غذا) وهم چنین واکسیناسیون عمومی و رایگان در مقابل کرونا می باشد.
در طی این دوره اعتصابات کارگران توانستند همبستگی و تشکل خود را تقویت کرده و شورای سازماندهی کارگران پیمانی را سامان بدهند، بیانیه های مشترکی صادر و رشد و آگاهی طبقاتی و جمعی شان را نشان بدهد. علاوه بر این، کارگران اعتصابی از فضای مجازی هم به نحو مطلوب استفاده کرده، در کانال های تلگرامی پیامها و برنامه خود را ترویج و در کنار تقویت روحیه کارگران با دیگر قشرهای اجتماع هم ارتباطاتشان را وسعت بخشیدند.
۳- خانواده های کارگران
شرایط کاری و میزان دستمزد پرداختی کارگران بر زندگی خانواده شان تاثیر مستقیم و تعیین کننده ای دارد. همسران کارگران در روابط استثمار گرایانه ای که بر همسران آنان روا می شود سهیم و از سوی دیگر بعنوان همسر و مادر در کار خانگی بدون دستمزد مشغول کار هستند.
نقش همسران، مادران و خواهران در حمایت و انگیزه بخشی به مردان کارگر یقینا بسیار تاثیر گذار است. این زنان می توانند در زمینه اطلاع رسانی، تبلیغات، هماهنگی، کمک رسانی، بسیج کردن و بلند کردن بانگ اعتصابات همراه با مردان کارگر مدد رسان و تداوم دهندۀ مخالفتها و اعتراضات کارگری باشند.
تشکل یابی خانواده های کارگران و زنان کارگر نیز اهمیت بسیار زیادی در جنبش کارگری و کسب مطالبات برحق آنان دارد.
۴- زنان کارگر
در ایران زنان بطور اعم و زنان کارگر و زحمتکش بطور اخص از ستم های چند گانه ای رنج می برند. زنان کارگر بطور مشخص در زیر یک ستم سه لایه قرار دارند: سیستم سرمایه داری و کارفرما در محل کار و کارخانه دستمزدش را استثمار می کند، اسلام حکومتی و نظام ایدیولوژیک دینی به شکل شرعی و قانونی تبعیضات و ستم های دیگری را بر زنان کارگر اعمال می کند، و در کنار ایندو فرهنگ مردسالار و سنتی در محیط خانه و فامیل و محل زندگی و جامعه مزید بر فشار شده و در بسیاری موارد بر حِدَت و شدت فشارهای قانونی و حکومتی می افزایند.
زنان کارگر در مقایسه با مردان کارگر در شرایط استخدامی و کاری بمراتب بدتری قرار دارند. زنان عموما در کارهای پاره وقت، موقت، کارمزدی و یا در مشاغل خانگی به کار اشتغال دارند. همه این عوامل دستمزدها را بطرف کاهش سوق می دهند و این فرصت را برای صاحبکار فراهم می کنند که از بیمه نمودن کارگران، پرداخت در زمان بیماری و همچنین حقوق بازنشستگی خودداری کند. در تنظیم ساعات و شرایط کار مسئولیت خانوادگی آنان در نظر گرفته نمی شود. عدم حمایت از زنان کارگر باردار، مادران شاغل و نبود مهد کودک فشارهای جنسیتی هستند که زنان کارگر علاوه بر تبعیض ها و ستمهایی که به کارگران مرد اعمال میشود، از آنها نیز رنج می برند.
۵- زنان کارگر و فعالیتهای کارگری
زنان کارگر در ایران در تشکلهای کارگری حضور و نقش چشمگیری ندارند. بیشتر زنان کارگر در مشاغل و حرفه هایی به کار گرفته میشوند که عموما در کارگاهها و مراکز تولیدی کوچک و پراکنده هستند. کار کردن به شکل موقت و پاره وقت و یا کار در خانه هم از عوامل باز دارنده برای پیوستن و حضور زنان کارگر در مرحله اول در تشکلهای کارگری و در مرحله بعد شرکت در اعتصابات و اعتراضات کارگری و صنفی به حساب می آیند.
اما عوامل فرهنگی و اجتماعی هم نقش تعیین کننده ای در این راستا بازی می کنند. بررسی زندگی فعالان زن کارگر که توانسته اند تا سطح هیئت موسس یا نایب رئیس بالا بروند، نشان می دهد که اغلب زنان سرپرست خانوار هستند.
بطور مشخص خانم پروین محمدی-نایب رئيس اتحادیه آزاد کارگران ایران، خانم ناهید خداجو- عضو هیئت مدیره ی اتحادیه ی آزاد کارگران ایران و خانم نسرین جوادی- عضو هیئت موسس شورای کارگری بازنشستگان تامین اجتماعی هر سه به تنهایی سرپرست خانوار هستند.
ارزشهای سنتی و بینش فرهنگی رایج در بیشتر مناطق ایران در خصوص فعالیت های اجتماعی زنان اعم از فمینیستی، اجتماعی و صنفی- کارگری، کارمندی، پرستاری، معلمی و نظایر آن بسیار با سختگیری و پیشداوری برخورد میکند. در نتیجه زنان کارگر برای پیوستن به تشکل های صنفی و کارگری با موانع و محدودیتهایی که از طرف همسرانشان یا برادران و پدرانشان بر آنان اعمال میشود، روبرو هستند. فضای مردانه این تشکلها هم مزید بر علت میشود و چرخه دور ماندن زنان کارگر از تلاش برای کسب حقوقشان به یک دایره بسته تبدیل می کند.
۶- سخن پایانی
علیرغم آنچه که موانع و مشکلات زنان کارگر ایران است، با نگاهی به تاریخچه فعالیتها و اعتراضات کارگری در دهه های اخیر، ما شاهد حضور و تاثیر زنان کارگر و هم چنین همسران کارگران در عرصه های مختلف این اقدامات و اعتراضها هستیم.
بطور مثال در اعتصابات کارگران معدن کرمان در سال ۱۳۹۹ حضور و حمایت خانواده های کارگران نه تنها بر عزم مردان کارگر در ایستادگی بر تحقق خواسته هایشان افزود، بلکه اعتصاب کارگران معدن در اخبار و رسانه ها انعکاس وسیعتری پیدا و توجه بسیاری را معطوف به خود کرد.
در این مقطع زمانی که نابسامانی اقتصادی، گرانی و بیکاری و شیوع بیماری کرونا شرایط زندگی بیشتر مردم ایران بویژه کارگران و بیکاران را اسفبارتر کرده، همانا وظیفه فعالین کارگری، زنان فعال در امور اجتماعی و قلم بدستان است که در جهت آگاهی رسانی و سازماندهی کارگران، خصوصا زنان کارگر تلاش کرده تا در راستای احقاق حقوق از دست رفته کارگران، بهبود شرایط معیشتی، کسب بهزیستی و تامین آینده شغلی و بازنشستگی خود فعالیت و تلاش نمایند.
آگوست ۲۰۲۱
