این تظاهرات منجر به سرنگونی دولت عبدالمهدی و برگزاری انتخابات زودهنگام با وضع قانون جدید شد.
بغداد – محمد الباسم – 1 اکتبر 2021
ترجمه: علی حسین نژاد
امروز جمعه، عراقی ها دومین سالگرد تظاهرات سراسری مردمی را که در ۱ اکتبر ۲۰۱۹ در بغداد شروع شد، گرامی می دارند، تظاهراتی که به سرعت به ۱۱ شهر و استان در جنوب و مرکز کشور گسترش یافت و در آن دهها هزار عراقی که اکثر آنان جوانان بودند با درخواست اصلاحات و پایان دادن به فساد، سهمیه بندی و شکست سیاسی و اداری دولت از زمان حملۀ آمریکا در سال ۲۰۰۳ تا کنون، شرکت داشتند.
این تظاهرات که بیش از ۱۴ ماه به طول انجامید، توسط نیروهای دولتی و گروههای مسلح سرکوب شد که در نتیجۀ آن بر اساس آخرین اخبار درز کرده به بیرون از وزارت بهداری عراق بیش از ۷۴۰ تظاهر کننده کشته شدند. دولت عراق هنوز هم از اعلام هرگونه آمار رسمی قربانیان خودداری می کند. همچنین در این تظاهرات ۲۷۰۰۰ معترض در اثر گلوله های جنگی، گاز اشک آور، زیر گرفتن با اتومبیل و زدن با چاقو زخمی شدند، که از جملۀ آنان حد اقل ۱۳۰۰ تظاهرکننده برای همۀ باقی ماندۀ عمرشان با معلولیت دائمی زندگی خواهند کرد.
این تظاهرات منجر به سرنگونی دولت عادل عبدالمهدی و اتخاذ برخی تصمیمات از جمله برگزاری انتخابات زودهنگام با قانون جدید شد که اولین قانون در نوع خود در این کشور می باشد که شیوه و مکانیسم “سنت لگو” را که به سود احزاب بزرگ بود لغو کرد. این مکانیسم با تقسیم آرای رای دهندگان در بین دسته بندیها یا ائتلافهای بزرگ و محروم کردن ائتلافهای کوچک از آرا به سود احزاب بزرگ بود و همچنین کشور را به ۸۳ حوزۀ انتخاباتی تقسیم می کرد. همچنین منجر به صدور تصمیمات مربوط به خدمات و اصلاحات شد، که بغداد تا کنون هیچیک از آنها را اجرا نکرده است. از جملۀ این تصمیمات تشکیل دادگاه ویژه پرونده های فساد با اثر پسینگی از سال ۲۰۰۳ و پایان دادن به سهمیه بندی بر پایۀ مذهب در دو نهاد نظامی و امنیتی و نیز پایان دادن به شیوۀ تقسیم پستهای اصلی دولت بود شیوه ای که همچنان توسط دولت به کار می رود، اما آنچه برای دولت شرم آور به شمار می شود شانه خالی کردنش از وعده های خود برای اعلام و معرفی قاتلان تظاهرکنندگان و تسلیم آنان به عدالت می باشد.
انتظار می رود امروز، میدان تحریر، در مرکز پایتخت عراق (بغداد)، شاهد سرازیر شدن صدها عراقی باشد، بنابراین نیروهای امنیتی در پیش بینی هرگونه وضعیت اضطراری در مجاورت میدان و نزدیک ورودی منطقه سبز که شامل ساختمان سفارت آمریکا، نمایندگی های دیپلماتیک و مقرهای دولتی است اقدامات سختگیرانه ای اتخاذ کرده اند. تجمع کنندگان در آن اماکن برای گرامیداشت این سالگرد، تصاویر یاران خود را که در این تظاهرات کشته شدند حمل خواهند کرد، در همین حال دولت نگران تلاش شبه نظامیان مسلح برخی احزاب برای رخنه به داخل تجمعها و بهره برداری انتخاباتی از آنها می باشد.
رویدادهای اکتبر ۲۰۱۹ با تظاهرات شهروندان ساده ای آغاز شد که شهرداری بغداد کیوسکهای آنها را در منطقه باب الشرقی تخریب کرده بود. به دنبال تظاهرات آنان طولی نکشید که فارغ التحصیلان بیکار دانشگاهها و فعالان جنبش مدنی نیز به آنها ملحق شدند. آتش گشودن توسط نیروهای عراقی بر روی تظاهرکنندگان منجر به کشته شدن یکی از جوانان شد که در نتیجۀ آن خشم و تظاهرات به سرعت در مناطق شرقی پایتخت گسترش یافت و تعداد تظاهرکنندگان از ده ها نفر به صدها نفر و سپس هزاران نفر افزایش یافت. اما آنچه اوضاع را بدتر کرد تک تیراندازانی بودند که مقامات تاکنون از افشای هویت آنها خودداری کرده اند. این تک تیراندازان از بالای ساختمانهای کنار رود دجله تعدادی از تظاهرکنندگان را کشته و تعدادی دیگر را زخمی کردند که موجب شد تظاهرات به قیامی گسترده تبدیل گردد که تمام استان های مرکزی و جنوبی کشور را فراگرفت.
علاوه بر بغداد مهمترین شهرهای جنبش مردمی عراق بصره ، میسان ، ذی قار ، قادسیه ، بابل ، مثنی ، واسط ، کربلا و نجف ، بودند. کرکوک و دیالی نیز به دلیل تدابیر امنیتی و کنترلها توسط گروه “داعش” که در کمین آن مناطق بودند شاهد تظاهراتی پراکنده شدند. این اعتراضات شاهد سوزاندن و حمله به کنسولگری های ایران در کربلا و نجف و تخریب و سوزاندن بیش از ۱۲۸ مقر احزاب سیاسی و دفاتر گروههای مسلح مرتبط با تهران بود.
از برجسته ترین شعارهای تظاهرات عراق “ما میهن را می خواهیم”، “سنی و شیعه با هم برادرند، ما این میهن را نمی فروشیم”، “به نام دین، آنها دست به دزدی از ما زدند” ، “شما دین خودتان را دارید و ما میهنمان را”، “بر پدر هردوی ایران و آمریکا لعنت”. میدان ها تظاهرات در این کشور شاهد سلسله ای از کشتارها بود که جان ده ها عراقی را گرفت. شاید مشهورترین آنها کشتار ناصریه باشد که در آن ۵۸ معترض کشته و ۲۰۰ نفر زخمی شدند ، به علاوۀ کشتار میدان صدرین در مرکز نجف که ۱۴ نفر در آن کشته شدند و کشتار میدان الخلانی در مرکز بغداد ، که در آن ۲۳ تظاهرکننده کشته شدند، علاوه بر یک فهرست طولانی از جنایات ترور حدود ۷۰ فعال زن و مرد فعال در جنبش مدنی عراق.
عمار النعیمی، رهبر جنبش “من حق خود را می گیرم” در مورد آمادگی های بزرگداشت، به العربی الجدید گفت: “میدان تحریر در بغداد شاهد تجمع بزرگی برای یادآوری قیام ماه اکتبر خواهد بود، ولی تعداد شرکت کنندگان ممکن است در سطح آرزویمان نباشد، زیرا این سالگرد، امسال مصادف شده با پایان مراسم اربعین در شهر کربلا ، که ممکن است بر سرازیر شدن تظاهرکنندگان به بغداد تأثیر بگذارد”. وی خاطرنشان کرد: “مواضع نیروهای معترض امروز پراکنده است، چنانکه بعضی هستند خواستار برپایی دوبارۀ اعتراضات علیه دولت و بازستانی حقوق و اعلام مجدد درخواستهایی هستند که در دو سال گذشته محقق نشده اند از جمله مشخصا اعلام قاتلان تظاهرکنندگان و مؤاخدۀ آنها بر اساس قوانین عراق ، در حالی که برخی دیگر از نیروها به دنبال یادآوری از طریق موضگیریها و بیانیه ها هستند که در همین حال سایر احزاب معتقد به ضرورت برگزاری یادبود کشته شدگان در استانهایی هستند که در سال 2019 قیام کردند. ” وی افزود: “همچنین نگرانی هایی از اقدام دوبارۀ شبه نظامیان به کشتن معترضان وجود دارد، به ویژه اینکه کسانی هستند که علیه قیام کنندگان اکتبر دست به تحریک می زنند و آنها را متهم می کنند که رهبران برجستۀ اعتراضاتشان در کنفرانس عادی سازی روابط با اسرائیل در اربیل شرکت کرده اند؛ در حالیکه خودشان می دانند که این اتهام باطل و ناروایی است و توسط عناصری شناخته شده مطرح و منتشر می شود و ادعای دروغینی است که هدفش فقط خراب کردن چهرۀ قیام اکتبر مردم عراق می باشد.
دشواری ازسرگیری آن اعتراضات به دلیل عدم حضور برخی نیروها و مشغولیت دیگران به کار سیاسی
سؤالاتی در مورد احتمال ازسرگیری اعتراضات در خیابان های عراق مطرح می شود، به ویژه اینکه تظاهرکنندگان به برخی هدفهای اساسی خودشان نرسیدند. با این حال، ایهام رشاد، فعال سیاسی تاکید کرد که «احتمال ازسرگیری اعتراضات به شکل قبلی خود به سختی قابل تأیید است، زیرا می دانیم کسانی هستند که از این رویکرد حمایت می کنند، به ویژه جریانهایی سیاسی مانند خانۀ ملی و حزب کمونیست عراق، اما اگر ازسرگرفته شد، به دلیل عدم حضور نیروهای معترض دیگر ضعیف خواهد بود». وی در مصاحبه ای با العربی الجدید گفت که «قوه قضائیه عراق شریک واقعی کشتار عراقی هاست، چون سکوت کرده و پروندۀ قاتلان تظاهرکنندگان را باز نکرده است علیرغم اینکه شواهد و دعاوی قضائی علیه برخی جریانات مسلح که به نفع برخی احزاب مذهبی کار می کنند و مورد حمایت کامل دولت هستند وجود دارند».
همچنین عبدالرحمن غزالی، روزنامه نگار عراقی که از زمان شروع اعتراضات همراه آن بوده است، گفت که «قیام اکتبر به اهداف وسیع و روشن خود نرسید، به ویژه اهداف سیاسی، که حسابرسی از سران فساد و متوقف ساختن سهمیه بندی سیاسی را شامل می شود؛ ولی این اعتراضات در سطح اجتماعی، اعتماد به خیابان در ابراز مخالفت با رژیم لرزان و پوسیده را دوباره احیا کرد. بنابراین تظاهرات اکتبر 2019 نه تنها یک نماد، بلکه یک سمبل انقلابی باقی خواهد بود؛ ولی در این اعتراضات خونهایی دادیم که قابل جبران نیست و با تلفات دیگر نیز برابری نمی کند، زیرا قیام از حمایت بین المللی کافی برخوردار نبود، حمایتی که مردم روی آن حساب کرده بودند. و شاید اگر این حمایت وجود داشت، تلفات بسیار کمتر بود” وی در اظهاراتی به العربی الجدید افزود: “نمی توان از پرونده قاتلان تظاهرکنندگان چشم پوشی کرد و این برجسته ترین پرونده پس از اکتبر است و من فکر نمی کنم که این موضوع از سوی دولت عراق جدی گرفته شده باشد؛ زیرا دولت عراق، اساسا به شیوۀ حزبی تشکیل شده است، و به نظر نمی رسد که اجازه دهد به احزابی که در کشتار تظاهر کنندگان نقش داشته اند گزندی وارد شود.
علاوه بر این، عبدالله الرکابی، پژوهشگر و تحلیلگر سیاسی خاطرنشان کرد که «ازسرگیری اعتراضات انتظار می رود، اما نه در سالگرد قیام، بلکه در یک زمان بعد، و مشخصا پس از اعلام نتایج انتخابات و تشکیل دولت جدید». وی در اظهارات خود به العربی الجدید خاطرنشان کرد: «مهمترین پرونده ای که معترضان از دو سال پیش خواستار رسیدگی به آن بودند، اعلام و معرّفی قاتلان تظاهرکنندگان است، اما شبه نظامیان و احزاب به دولت اجازه نمی دهند این پرونده باز شود و قوه قضائیه نیز علیرغم فشارهای عمومی بر روی آن، ضعیف و در برابر آنها ذلیل و سازشگر است؛ و چه بسا این موضوع منجر به ازسرگیری اعتراضات در دوره های آینده شود، زیرا قاتلان همچنان آزاد هستند و فعّالان سیاسی و دولت و هیأتهای دیپلماتیک خارجی را تهدید می کنند.
