برخیاز مهمترین چالشها و مشکلات روزنامهنگاری در ایران
سادهترین تعریف روزنامهنگاری این است:
جمعآوری و ثبت وقایع و تولید محتوا به صورت گفتاری، شنیداری، و نوشتاری برای رسانههای مختلف تلویزیونی، رادیویی، اینترنتی، مطبوعاتی. روزنامهنگار، وظایفش گستردهتر از خبرنگار است و شامل: سردبیری، گویندگی و تحلیل و تفسیر اخبار و رویدادهاست.
اطلاعرسانی و افزایش آگاهی جامعه با محوریت حقایق و ابعاد شفاف و مختلف رخدادها، اصلیترین کارکرد روزنامهنگار است.
میدانهای سیاسی، اقتصادی، اجتماعی، و فرهنگی؛ نیز گسترهی کار روزنامهنگار است.
در برخی جوامع و رویدادها، روزنامهنگاران با چالش و مشکلاتی روبرو میشوند: محدودیت، سانسور، بازداشت، تهدید، اخراج و ممنوعیت ادامهی کار، و حتی حذف و مرگ؛ ازجملهی این چالشهاست.
در این جوامع، مرز بسیار باریکی میان وظایف یک روزنامهنگار و مسئولیت اجتماعی او در رعایت اخلاق حرفهای با جرائم مدنظر نظام حکمرانی؛ وجود دارد. مرزی که بنابه مورد ازسوی حاکمیت تعریف میشود و آییننامه و خطوطی مشخص برمبنای مفاد مورد توافق همگانی یعنی قانون رسمی جامعه، ندارد بنابراین قابل تشخیص برای روزنامهنگار نیست، چراکه او بهدنبال کشف حقایق و جمعآوری مستندات رویدادهاست تا آن را به اطلاع عموم جامعه برساند و آگاهی ایشان را افزایش دهد.
بهنظر میرسد حکومتهای اقتدارگرا با شدت بیشتری به جرم انگاری گزارشگری مستقل ادامه داده و با بیرحمانه ترین روشها به خاموشسازی صدای مخالفان و سرکوب آزادی مطبوعات میپردازند.
برخیاز این چالشها و ناامنیها در جهان عبارتنداز:
۱- مارینا اوسیانیکووا، روزنامهنگار روس که در سال ۲۰۲۲ به جنگ روسیه علیه #اوکراین در تلویزیون دولتی روسیه اعتراض کرد، به اتهام انتشار آگاهانه اطلاعات نادرست در مورد نیروهای مسلح #روسیه به هشت سال و نیم زندان محکوم شد. او سپس در مقابل کاخ کرملین با در دست داشتن پلاکاردهایی با شعار «چند کودک دیگر باید بمیرند تا جنگ را متوقف کنید؟» و «پوتین قاتل، ارتش روسیه فاشیست» بازداشت و به حبس خانگی محکوم شد. (https://ir-voanews-com).
۲- پولیتکوفسکایا در نیویورک متولد شد اما اصالتاً روسی بود. او یکی از روزنامهنگاران و فعالان حقوق بشر بود که در زمان جنگ #چچن فعالیتهای زیادی را انجام داده بود. جسد وی که منتقد #پوتین به شمار می رفت و به ضرب گلوله کشده شده بود، در منزلش پیدا شد.
۳- در #بلاروس، کاتسیارینا آندریوا، خبرنگار شبکهی بلست تی وی، که یکی از دهها روزنامهنگاری است که به دلیل مستندسازی اعتراضات سراسری علیه رئیس جمهور این کشور #لوکاشنکو بازداشت شده بود، در آستانه اتمام دورهی دو ساله زندان خود بود که دادگاه او را به اتهام افشای اسرار دولتی به هشت سال دیگر محکوم کرد( آرلین گتز، CPJ).
۴- در #ترکیه، دادگاه قانون اساسی حکم به محاکمه مجدد هاتیس دومان داد که در حال حاضر ۲۰ سال از محکومیت حبس ابد خود را سپری کرده است. این روزنامه نگار در دادگاهی در استانبول افشا کرد که چندین هفته قبل از آغاز محاکمه مسئولان زندان اسناد حقوقی و یادداشتهای او را ضبط کرده و به این ترتیب حق طبیعی او برای آماده شدن دفاع از خود را نقض کردهاند.
(آرلین گتز، CPJ).
۵- جمال خاشقچی، روزنامهنگار، مقالهنویس و نویسندهی اهل #عربستانسعودی بود. او مدیر و سردبیر ارشد شبکهی خبری العرب و از منتقدان نحوهی حکمرانی در عربستان بود. شواهد نشان میدهد او پساز گریختن از کشورش، در کنسولگری عربستان در ترکیه به قتل رسیده است.
۶- در #ویتنام فام دون تران که مشغول سپری کردن محکومیت ۹ سالهی خود به جرم تبلیغ علیه دولت بود، از هانوی به زندانی دورافتاده که ۹۰۰ مایل با خانوادهاش فاصله دارد منتقل شد. این یک راهکنش رایج برای ممانعت از ملاقات خانوادهها با زندانیان است.
برخیاز سختیهای روزنامهنگاری را مرور میکنیم:
۱- زمان طولانی و بدون تعطیلی کار
۲- شرایط پراضطراب و استرس تهیه و جمعآوری مستندات و اخبار
۳- حساسیت حوزههای تهیهی اخبار
۴- تسلط بر فن نگارش روان، گویا، شفاف
۵- رعایت اخلاق حرفهای همراه با صداقت و جسارت بیان حقایق
۶- در ارتباط بودن مداوم با رویدادها، وقایع، دادهها و مشاهدات تلخ و خشونتزا و رنجآور
۷- درآمد پایین
۸- پرداخت هزینهی جانی، روانی و مالی برای بیان حقایق
برخیاز مهمترین چالشها و مشکلات روزنامه نگاری در ایران علاوهبر مواردی که گفتهشد، عبارتنداز:
۱- رویکرد غیرفرهنگی و نگاه درآمدزایی به این حرفه ازسوی برخیاز سرمایهگذاران
۲- دستمزد و حقوق ناکافی
۳- وجود تعداد زیاد نیروی جوان و کمتجربه، و مستعد برای حقوق پایین ازسوی کارفرما
۴- وجود ضعف اجرایی و محدودیت اختیارات درانجمن صنفی روزنامهنگاران
۵- رویکرد ایدئولوژیک و امنیتی به روزنامهنگاری
۶- وجود خط قرمز ها و محدودیتهای فراقانونی و سلیقهای
۷- تعطیلی و توقف موقت یا دائم فعالیت روزنامهنگاران به دلایل مختلف امنیتی و سیاسی و ایدئولوژیک
۸- آمار بالای جرم انگاری و بازداشت روزنامهنگاران
۹- تعطیلی واحدهای روزنامهنگاری به دلایل بحرانهای اقتصادی
۱۰- نبود امنیت و ثبات شغلی
۱۱- نبود بیمه یا مراحل دشوار دریافت آن
در بازهی زمانی دورههای اعتراضی مختلف دهههای پیشین، بهویژه پساز اعتراضات کوی دانشگاه تهران و جنبش سبز ۱۳۸۸ تا جنبش #زنزندگیآزادی؛ شاهد دستگیری گسترده و صدور و اجرای احکام طولانی زندان، ممنوعیت از کار، تبعید، و ممنوعیت خروج از کشور تعدادی از روزنامهنگاران بودهایم.
زهرا کاظمی( مرگ در بازداشت)، ایرج جمشیدی، عمادالدین باقی، مسعود باستانی، ماشاالله شمسالواعظین، محمدنوریزاد، فریبا داوودی مهاجر، حمیدرضا جلاییپور، مهسا امرآبادی، عبدالواحد بوتیمار، ابوالفضل عابدینی، اعظم ویسمه، فریبا پژوه، ژیلا بنی یعقوب، هنگامه شهیدی، عبدالرضا تاجیک، علیرضا بهشتی، کسری نوری، ساسان آقایی، رضا طالشیان، کیومرث مرزبان، مرضیه امیری، کیوان صمیمی، احمدزیدآبادی، امیرحسین میراسماعیلی، الهه محمدی، نیلوفر حامدی؛ ازجمله برخیاز روزنامهنگاران بازداشتی و محکوم به زندان و شلاق در بازهی سالهای ۱۳۸۲ تا ۱۴۰۲ هستند.
بازداشت دو روزنامهنگار، الهه محمدی و نیلوفر حامدی در جریان اعتراضات اخیر جنبش #زنزندگیآزادی در سال ۱۴۰۱؛ و اعلام احکام سنگین آنها پساز یک دورهی طولانی بازداشت، ابهامات و پرسشهای بسیاری در اذهان عمومی جامعه و نیز اصحاب رسانه و قانون؛ ایجاد نمود.
الهه محمدی، خبرنگار روزنامه هم میهن است که سال گذشته برای تهیهی گزارش از مراسم خاکسپاری #مهساامینی به سقز سفر کرد و پساز انتشار گزارشش، در تاریخ هفتم مهر بازداشت شد.
نیلوفر حامدی، خبرنگار روزنامه شرق نیز در ۳۱ شهریور ۱۴۰۱ بازداشت شد. وی یکی از نخستین خبرنگارانی بود که با حضور در بیمارستان کسری جاییکه #مهساامینی بستری بود دربارهی او اطلاع رسانی کرد و عکس پدر و مادر مهسا را پس از شنیدن خبر جانباختن او، منتشر کرد.
انتشار احکام بدوی صادرهی این دو روزنامهنگار بازتاب گستردهای داشته و ازسوی انجمن صنفی روزنامهنگاران، تعدادی از وکلا و حقوقدانان، تعدادی از روزنامهنگاران و کنشگران سیاسی، و مدیران مسئول روزنامههای شرق و هممیهن؛ با اعتراضات و پرسشها و اشکالات حقوقی و قانونی متعددی همراه بوده است. ازجمله:
۱- رد اتهامات امنیتی و هرگونه همکاری با دولتهای خارجی ازسوی این دو روزنامهنگار
۲- مستندات ناکافی و مبهم پرونده به اذعان وکلای این دو
۳- ابهام حقوقی در مصادیق دول متخاصم
۴- ابهام در عدم دستگیری پیشاز پوشش خبری جانباختن #مهساامینی باتوجه به همکاری با رسانهی دیدهبان آزار
۵- انجام وظایف روزنامهنگاری و بیان شفاف رویداد جانباختن یک شهروند در سال ۱۴۰۱
۶- انتشار گزارش صادقانه از یک رخداد اجتماعی بهمنظور اطلاعرسانی عمومی
۷- نحوهی ابلاغ رأی به صورت انتشار عمومی برخلاف مفاد قانون و رویهی حقوقی
بار دیگر تعریف ساده و مختصر روزنامهنگاری و اصلیترین کارکرد آنرا که در پاراگراف (بند) نخست بدان اشاره نمودم، بخوانیم.
اکنون این پرسش مهم مطرح است که چگونه این دو روزنامهنگار که مسئولیت اجتماعی و حرفهای خود را برای اطلاعرسانی و افزایش آگاهی جامعه با محوریت حقایق و ابعاد شفاف و مختلف رخدادی اجتماعی، به انجام رساندهاند؛ مجرم شناخته شدهاند؟
روزنامهنگاری، رعایت اخلاق حرفهای است یا جرم؟!
کدامیک را میپذیریم؟؟
فریبا نظری
۳ آبان ۱۴۰۲
کانال جامعه شناسی گروه های اجتماعی
