صلاح الدین خدیو
در ۲۶ دیماه ۱۳۸۹ حکومت ۲۳سالە زین العابدبن بن علی در تونس سقوط کرد. با رسیدن موج انقلاب به مصر در ۲۲ بهمن ۱۳۸۹ سی سال دیکتاتوری حسنی مبارک سرنگون شد.انقلاب های عربی عاقبت بخیر نشدند. رە آورد آنها توسعه و دموکراسی نبود پس فروکش تب و تاب انقلاب ها موج جدید از استبداد و خودکامگی از دل آن سر برآورد و بی ثباتی سیاسی نیز به آن افزوده شد.گل سر سبد بهار عربی تونس بود که پس از چند سال کش و قوس به آغوش استبداد و حکومت شخصی بازگشت.این روزها که مصادف است با روزهای پر از شوق و امید سیزده سال پیش اما کمتر کسی است که خاطرە آن را گرامی بدارد و از نوستالژی این خیزش خبر چندانی نیست.
متفکرانی مانند فوکویاما فقدان ساختار های لیبرالی ضروری نظیر اقتصاد مولد و متنوع، جامعە مدنی زنده و پویا و فرهنگ سیاسی متساهل و تسامح را اصلی ترین عامل عدم توفیق جهان عرب برای گذر سمت دموکراسی می دانند. نتیجه این فرایند را می توان دموکراسی بدون دمکرات ها نامید. برخی صاحب نظران دلیل اصلی را فقدان ذهنیت انقلابی نزد انقلابیون و توهم براندازی آسان و تعادل بین اصلاحات و انقلاب می دانند. بر اساس این نظریه رهبران خیزش های عربی عمدتاً بر این باور بودند که انقلاب در معنای کلاسیک آن امری مربوط به گذشته است.
این دیدگاه محافظه کارانه عاملی گردید تا تحول فراگیر و همه جانبە انقلاب مسکوت بماند و با دست نخورده ماندن بخش های اصلی رژیم گذشته به ویژه در ارکان اقتصادی، ارتش و نیروهای امنیتی زمینه را برای ترمیدوری زودرس فراهم گردد. برونداد نهائی این نظریه انقلاب بدون انقلابیون است.برخی از تحلیلگران هم روی نقش منفی عربستان و امارات به عنوان رهبر اصلی ضد انقلاب و کارکردهای سلبی جنگ سرد ایران و اعراب انگشت می گذارند. بر اساس این دیدگاه مداخلات مخرب، تشویق فرقه گرائی، قدرت دو برابر بخش های مؤثر رژیم پیشین و جنگ های داخلی اصل گذار به دموکراسی را بلاموضوع نمود.دو زبانه بودن طبقە متوسط تونسی آنها را از یک ذهنیت و دستگاه اندیشیدن ناب عربی و انقلابی محروم ساخته است.
بر اساس این نظریه ارجحیت فرهنگی و فکری زبان فرانسه بر زبان عربی به عنوان میراث استعمار هیچگاه نگذاشته است تونس بسان کشورهای دیگر مانند عراق و سوریه به هویت خالص دست یابد.صاحب نظری هویت طلب مشخصا انگشت اتهام را به سوی مدرسه الصادقیه می گیرد.نخستین مدرسە مدرن تونس که در سال ۱۸۷۵ بنیان نهاده شده است و آموزش در آن به دو زبان فرانسه و عربی است.عمدە دولتمردان تونس در یک قرن اخیر از الصادقیه فارغ التحصیل شدهاند و او فقدان استقلال زبانی نزد آنان را عامل اصلی ناکامی های سیاسی بعدی می داند.
به زمان پریشی موجود در این دیدگاه هنگامی می توان پی برد که بدانیم ایدئولوژی های اصلی مدافع انقلاب همه جانبه: ناسیونالیسم ضد استعمار، مارکسیسم انقلابی و اسلام مبارز دیری است جاذبه و پویائی خویش را از کف داده است و مغلوب لحظە نئولیبرال در اواخر قرن شدەاند. نکته جالب این جاست که در ایران که آخرین انقلاب کلاسیک بزرگ قرن و روندهای انقلابی متأخر را از سر گذرانده است درست برخلاف جامعه الصادق تونس دانشگاه امام صادق وجود دارد با رویکردی متفاوت. کشورهای شرق اروپا با انقلاب های مخملی و به تعبیری شبه انقلاب توانستند به نهادهای دموکراتیک پایدار دست یابند.
روسیە انقلابی در سال ۱۹۱۸ توانست شورش ضد انقلاب را که مانند رخدادهای خاورمیانه از سوی کشورهای خارجی تجهیز و تقویت می شد را در هم بشکند و جلوی بازگشت عناصر وفادار به رژیم قبل را بگیرد. هر چند در عمل استبدادی مخوف تر از گذشته را به ارمغان آورد.از این رو شکست انقلاب های عربی نه به علت نقصان میزان هویت خواهی و نه به دلیل کم بودن دور انقلابیگری است.آنچه انقلاب های شرق اروپا را کامیاب کرد کسب کلید جادوئی حاکمیت قانون بود. ایدەای که به صورت اجمال از زبان ذکریا و فوکویاما بیان شد.
