بیژن اشتری
خصوصیات یک نظام توتالیتر (تمامیت خواه) را میتوان اینگونه فهرست کرد:اصالت رهبر، انقیاد نظام قضایی، تسلط کامل حکومت بر رسانهها، اقتصاد دولتی، ذهنشویی عمومی، پروپاگاندا، بسیج عظیم عمومی، ایدئولوژیسالاری، مناسکمحوری، از بین بردن هویتهای فردی، اتمیزه کردن جامعه، متشکل کردن مردم در نهادها و ارگانهای انقلابی، دخالت مستمر حکومت در عرصه زندگی خصوصی مردم، همشکل کردن جامعه و برنتابیدن فردیتها، و افراطگرایی مستمر و جنونآمیز در عرصه سیاستهای داخلی و خارجی و غیره.
غالب این خصوصیات در ده سال اول حیات جمهوری اسلامی قابل مشاهده بود. حتی به نظر من در این دوره ما با یک نظام فراتوتالیتر روبرو بودیم زیرا هسته اصلی ایدئولوژی حاکم، دین اسلام بود که در ذات خودش تمامیتخواه است به این معنا که از بدو تولد تا زمان مرگ فرد مسلمان در تمام حیطههای زندگی خصوصی فرد، از نحوه زناشویی کردنش تا نحوه نظافت کردنش و غیره ، برایش برنامه و دستورالعمل دارد و عمل به این دستورات را از وی مصرانه میطلبد.
هیچ ایدیولوژی حکومتی تمامیت خواهی، هرگز تا این حد به اعماق زندگی خصوصی فرد ورود نکرده بودند که اسلام سیاسی در ده سال اول انقلاب اسلامی ورود کرد.
اما جمهوری اسلامی در دوره رهبر دومش بسیاری از این خصوصیات را به ناگزیر از دست داد. به طوری که حالا مطلقا فاقد انحصار رسانهای است. دیگر قادر به تبلیغات موثر و ذهنشویی نیست. فضای مجازی این ابزار را از دست حکومت گرفته است.
حکومت قادر به بسیج عظیم تودهای نیست و ایدیولوژی حکومتی اش به شدت فرسوده شده است. حالا دیگر نمیتوان با حامیانی که تعدادشان بنا به اذعان خود حکومت به چهل درصد کاهش یافته به شیوه توتالیتر حکومت کرد.
توتالیتاریسم جمعیتهای انبوه و مطیع میخواهد و کارش با جمعیتهای اندک پیش نمیرود. حکومت دیگر نمیتواند مثل دهه اول به افراطی تر کردن دمادم سیاستهایش ادامه دهد ؛ میخواهد اما نمیتواند. تمایل درونی حکومت احیای دوران گذشته است و خدای تمامیت خواه دهه شصت را آرزو دارد.
حکومت به نظرم هنوز نتوانسته به طور کامل از تمامیتخواهی به اقتدارگرایی گذر کند و رنجهایی که میکشد رنجهای همین دوره گذار است. جدایی از اسلام سیاسی تمامیت خواه نیز برای حاکمان امری دشوار و چه بسا ناممکن است.
جمهوری اسلامی برای تبدیل شدن به یک نظام اقتدارگرا ابتدا باید سکولار شود. وادادن نظام سر قضیه حجاب نشانهایست از همین روند دردناک سکولاریزه شدن اما این کافی نیست. و البته عبور از این دوره گذار برای حکومتی که با انواع بحرانها روبروست بشدت پرمخاطره و چه بسا مهلک است.
بیژن اشتری
