صابر گلعنبری
برخلاف برآورد و اظهارات برخی مسئولان و ناظران، روند عادیسازی روابط میان اسرائیل و عربستان از دستور کار خارج نشده و بهجد هم پیگیری میشود. سخنان دیروز وزرای خارجه آمریکا و عربستان نشانگر قریبالوقوع بودن این اتفاق است.
بلینکن در ریاض گفت که گفتوگوها در ماه مارس دربارۀ عادیسازی روابط میان ریاض و تلآویو “پیشرفت بسیار خوبی” داشته و این فرایند بهزودی نهایی میشود. بنفرحان نیز از امضای توافقنامههایی دو جانبه میان عربستان و آمریکا در آیندۀ “بسیار نزدیک” خبر داد.
روند عادیسازی روابط میان دو طرف که از زمان ترامپ آغاز و در عهد بایدن نیز پیگیری میشد، با عملیات “طوفانالاقصی” حماس برای مدتی متوقف شد؛ ولی با طولانیتر شدن جنگ غزه، رفتهرفته ازسرگرفته شد و تقریباً از ماه چهارم آن به شکل جدیتر با دیدارها و تماسهای فشردهای دنبال شد.
اکنون این روند تحت تاثیر دو عامل برای دولت آمریکا از اهمیت بیشتری با قید فوریت برخوردار شده است.
نخست، “طوفان الاقصی” و آسیب بیسابقه وارده به پرستیژ امنیتی و نظامی اسرائیل، بازدارندگی آن در منطقه، نگرانی از پیامدهای راهبردی این اتفاق در جهت بنیانگذاری معادلات امنیتی جدید بهویژه پس از طولانیتر شدن جنگ غزه و بنبست راهبردی که اسرائیل پس از هفت ماه جنگ با آن مواجه است و نیز نبود چشماندازی روشن برای خروج ظفرمندانۀ اسرائیل از این وضعیت که در نوع خود پیامدهای حملۀ هفتم اکتبر را تشدید میکند.
عامل دوم هم تنش بیسابقه و مستقیمی است که اخیراً میان ایران و اسرائیل رخ داد و به حملۀ مستقیم ایران ختم شد که این حمله صرفنظر از پاسخ محدود اسرائیل، بهعنوان تحولی در جهت خروج منازعه و قواعد درگیری از ریل مرسوم خود طی این چند دهه و نوعی معادلهسازی در امتداد پیامدهای “طوفانالاقصی” و وضعیت قفلشده اسرائیل در غزه قلمداد شد.
اکنون آمریکا به شکل جدیتر از قبل و با قید فوریت از طریق عادیسازی مناسبات ریاض و تلآویو به دنبال تبدیل این تهدیدهای بیسابقه علیه اسرائیل در منطقه به فرصتهای راهبردی، برهم زدن معادلات امنیتی در حال شکلگیری پس از “طوفانالاقصی” و پایهریزی نظم امنیتی نوینی در خاورمیانه است.
البته در این میان، در کنار آمریکا، برخی متحدان آن در منطقه از عربستان و امارات گرفته تا اردن و مصر نیز در این نگرانی شریکاند و اتفاقاً حذف حماس در غزه هدف مشترک این طرفها نیز بوده و هست.
اما رفته رفته دشواری تحقق این هدف با طولانیتر شدن جنگ، پیامدهای آن در جبههبندیهای منطقهای، همچنین بالا گرفتن تنشها و اتفاقات اخیر در سطح منطقه و تاثیرات آن بر چشماندازهای کلان اقتصادی، موجب نگرانی بیشتر این طرفها شده است.
ازاینرو، به نظر میرسد که امروز خود بنسلمان نیز به عادیسازی روابط با اسرائیل بیش از گذشته اهمیت میدهد و پیوستهای امنیتی آن را ضروریتر از قبل برای خلقِ معادلۀ کلان امنیتی در منطقه در مواجهه با ایران و شرایط کنونی را واجد فرصتی “بیسابقه” برای انعقاد پیمان دفاع مشترک با آمریکا میپندارد که هدف از آن هم روشن است.
یکی از ارکان این توافقنامه، ایجاد سپر پدافندی مشترک و چندلایه در منطقه است که آمریکا پس از حملات اخیر ایران، آن را یک ضرورت فوری و خطِّ مقدم پدافندی برای اسرائیل میداند و برخی متحدان عرب آمریکا نیز آن را اکنون ضرورتی راهبردی میپندارند.
البته این تحولات در حالی است که یک سال از “آشتی تشریفاتی” میان تهران و ریاض میگذرد؛ اما در این مدت، روابط رسمی وارد فاز گفتوگوهای عمیق امنیتی و سیاسی نشد. البته گویا این شکل روابط هم مطلوب ریاض برای کنترل و مهار واکنشها و پیامدهای عادیسازی روابط با اسرائیل است.
در کل، به نظر میرسد که آمریکا میخواهد همزمان با پایان جنگ غزه از برگ عادیسازی روابط میان اسرائیل و عربستان رونمایی کند؛ زمانی که دلالتهای معنادار و روانشناختی مهمی هم دارد.
احتمالاً واشنگتن میخواهد در وهله نخست فضای کنونی و دلالتهای شکل پایان جنگ از طریق توافق با حماس و باقیماندن این تشکیلات را که به معنای شکست جنگ و مکمل هفتم اکتبر است، معکوس کند.
واقعیت اما این است که عادیسازی روابط میان عربستان و اسرائیل مانند عادیسازیهای قبلی نیست؛ بلکه این اتفاق در صورتی که رخ دهد، یک تحول ژئوپلیتیکی واجد فرمتها و پیامدهای امنیتی سهمگین در سطح منطقه است و احتمالاً متعاقب آن، کشورهای عربی و اسلامی بیشتری به تأسی از عربستان نظر به جایگاه خاصش به این روندبپیوندند.
