پرویز پیران
سرسخن
پیش از آنکه با نگاهی خالی از سو گیری و حب و بغض های به شدت رایج شده و زیان رسان به بررسی ابرجنبش تام و تمام در گذر زمان ، آنهم در جامعه ی لحظه ای شده، پرداخته شود ،ابتدا باید از مفهوم دیگری یاد کرد. این مفهوم که از برای حرکات جمعی،مفهومی کلیدی یا مادر تلقی می شود، رفتارهای دستجمعی است . زیرا جنبشهای اجتماعی از هر نوعی که باشد، نوعی رفتار دستجمعی متعلق به گروهی از مردمان در سرزمینی مشخص و تعریف شده است. به دیگر سخن، رفتارهای دستجمعی همواره فضا محورند و در زمان و مکانی ویژه شکل می گیرند. شایداین پرسش مطرح شود که چرا رفتارهای پیش گفته، رفتار گروهی نامیده نشده اند. دلیل اصلی آن است که رفتارهای دستجمعی گاهی جمعیتیپرشماره را در بر می گیرد. جمعیتی که اکثریت جامعه یا حتی بخشی از جامعه جهانی به شمار می آیند. در این صورت مفهوم گروه مقصود را نمی رساند.
به هر تقدیر، رفتارهای دستجمعی(Collective behaviors) به اشکالی از رفتارهای انسانی گفته می شود که دفعتاً و سخت ناگهانی رخ داده و از منطق، تجارب پیشینی و راه و رسم های جا افتاده و مورد پذیرش جامعه تبعیت نمی کند. شورش ها، زجرکش کردن دستجمعی (مورد قذافی در لیبی و ده ها مورد دیگر)، هجوم برای خرید سهام، ارزهای خارجی و نظایر آنها، رفتارهای جمعی مال باختگان، مهاجرتهای توده وار و شیدایی ناگهانی گروهی به دلایل گوناگون، از آن جمله اند.
باید توجه کرد که منابع و متون بسیاری جنبش های اجتماعی را نیز از جمله رفتارهای دستجمعی معرفی می کنند ولی نگارنده چنانکه خواهد آمد جنبش های اجتماعی را از جمله رفتارهای دستجمعی می داند که فاقد برخی ویژگی های بقیه رفتار های دستجمعی است. زیرا گرچه با وقوع جنبش های اجتماعی به ویژه در متن های نامساعد با این گونه رفتارها، دفعتا به سطح می آیند و مشاهده می شوند و برای بسیاری غافلگیرانه به شمار می آیند، ولی در ژرفای جامعه از مدتها پیش در حال ورز دیدن و به قوام رسیدن بوده اند.بدین دلیل بسیاری از مطالعه کنندگان این گونه رفتار های اجتماعی از مدتها قبل وقوع آنها را پیش بینی می کنند.
تفاوت دیگر جنبش های اجتماعی با سایر رفتارهای اجتماعی آن است که بسیاری از رفتارهای دستجمعی معمولاً و حداقل برای مدتی ، فاقد ساخت مشخصی هستند و برخی غیرقابل پیش بینی به شمار می روند. در عین حال باید توجه کرد که فقدان الگوی ساختاری متداول (بر متداول تاکید جدی می شود) فقط در برخی از رفتارهای جمعی که آغاز و انجام نسبتاً کوتاه مدتی دارند، صادق است. در سایررفتارهای دستجمعی که آغاز آنها مشخص ولی پایان یافتن آنها در زمانی نسبتاً طولانی رخ می دهد یا پایان آنها نامشخص به نظر می رسد، به هیچ روی صادق نیست. معمولا در گروه اول رفتارهای دستجمعی ، افرادبر پایه رخدادی ،تحریک شده، گرد هم می آیند. برای مدتی رفتاری مشابه انجام داده و سپس پراکنده می شوند.
عمده ترین نوع از این جنس، رفتارهای گروه هایی است که اوباش (MOB) خوانده می شوند. اوباش مفهومی است برای نامگذاری گروهی نسبتا گاه پر شماره از مردم، به ویژه گروهی بی نظم که نیتی جز مشکل آفرینی یاخشونت ندارند. هنگام وقوع چنین رفتارهایی مردم نمی دانند که چگونه بایدواکنش نشان دهند زیرا رفتارهای یاد شده با هنجارها و چشم داشت های مورد پذیرش جامعه، هماهنگی ندارد و غیر قابل انتظار است. فراتر از گروه های اوباش، رفتارهای دستجمعی می تواند در بین مردم عادی به ناگهان شکل گیرد. در این گونه مواقع محرکی قدرتمند اکثریت حاضر را به نحوی درگیر هیجانی شدید میکند. واکنشهای جنون آمیز در زمان برگزاری کنسرتهای موسیقی از این گونه است. برای مثال سال ها پیش ، در کنسرت های گروه بیتل ها چنان واکنش های جنون آمیزی مشاهده می شد . مورد بسیار عجیب و غیر متعارف دیگر ساعت هشت شب به افق شرق امریکا به تاریخ ۳۰ اکتبر ۱۹۳۸ ،زمانی رخ داد که ایستگاه رادیویی CB S اعلام داشت که موجودات اسرار آمیزی به همراه ماشین جنگی نابودکننده ای به سمت شهر نیویورک در حرکت هستند. ۵ میلیون نفر این اعلام را شنیدند و یک میلیون نفر به شدت ترسیدند. بسیاری با نزدیکان خود در کلیساهاگرد آمدند و به زاری و دعا مشغول شدند. گرد آمدن مردم در اطراف آمبولانسها و ماشینهای پلیس شرایط پیچیده ای را رقم زد. عجیب آنکه بعدها مشخص گردید جورج ارسن ولز هنرپیشه، فیلمنامه نویس و کارگردان معروف ، در برنامه رادیویی خویش سرگرم خواندن بخش کوچکی از یکی از آثار نویسنده انگلیسی و برنده جایزه نوبل ادبیات ( H. G.Wels) به نام جنگ جهان ها بوده است. اثری که جنبه رمان علمی –تخیلی دارد. ولی مردمی که تجربه جنگ جهانی را در ذهن هنوز زنده نگاه داشته بودند، خواندن ساده بخشی از اثر پیش گفته را اعلام خبری فوری و واقعی پنداشته، به رفتاری دستجمعی روی آوردند.
در مورد جامعه خود ما ویژگی تاریخی مهمی را باید به یاد داشت. بر عکس جوامع دیگر ، اکثریت اعتراض هایی رخ داده در متن جامعه ایران را می توان خشونت گریز نامید . زیرا چه در سطح محلی یا جامعه ای که فراوان هم بوده است ، هرگز موردی که تا زمان سرکوب خشن و به ویژه در جریان از هم پاشی همراه هرج و مرج ذاتی فرار توده ای.اعتراض ها در میدان،همواره به زبان امروزی ها مدنی ادامه می یآفته است ،۷این ویژگی به هیچ. وی تصادفی نیست و نشان از اعتبار ایرانی به دلیل حکمت بسیار نادر و غنی این سرزمین پر توان شکل گرفته در کوره سوزان قرن ها سرکوب و هم تاکید سر سخن بر رفتارهای دستجمعی به علت اهمیت انواعی از اینگونه رفتارها در شکل دهی و دگرگونی های ژرف اجتماعی است. به بیان دیگر گاه آغاز دگرگونی مهم اجتماعی با رفتارهای دستجمعی ناگهانی و در ظاهر بی ارتباط با رخدادهای اجتماعی بعدی ، شکل می گیرند. برای مثال رفتارهای اوباش در نابودی سلطنت فرانسه و به راه افتادن انقلاب کبیر فرانسه با اهمیت تلقی شده است. شورش های سیاهان در ایالات متحده نیز راه را برای مبارزه حقوق مدنی، شهروندی و برابری با سفید پوستان، هموار کرد. بالاخره واکنش احساساتی شدید مردم به لحن و بیان هیتلر، برای به قدرت رساندن نازیسم در آلمان اثری چشم گیر داشت. معمولا اهمیت رفتارهای دستجمعی برای بخشی از مردمان کوچه و بازار ، از سویی به جالب و جاذب بودن آنها ست و از دیگر سو ی، به کارکرد رفتارهای دستجمعی به عنوان آژیرخطر در جامعه و به سطح آوردن برخی صورت مساله های اجتماعی، یا معضلات فرهنگی، سیاسی،اقتصادی مربوط است. گاه چنان رفتارهایی شاخص مهم ارزیابی شرایط جامعه در سه سطح تحلیل: سطح کلان (ساختار)، سطح میانه ی تحلیل (نهادها، سازمانها، گروه بندی ها، فرآیندها، رفتارهای جمعی) و سطح خرد (رخدادها، ویژگی های فردی، و انواع کنش و واکنش بین مردم) به حساب می آیند. از این روی حکومتهای آگاه به شرایط خود ، آشنا به جامعه خویش و علاقمند به حفظ سرمایه اجتماعی گرد آمده حکومت و درک اهمیت بی بدیل آن که برای حکومت ها در عصر حاضر اهمیتی بی مانند دارد و افزایش آن ، از جنبش های اجتماعی خشونت پرهیز، استقبال کرده و آنها را عامل تصحیح کژی ها و کاستی های نظام خود می دانند.
در تاریخ ایران، رفتارهای اجتماعی به علت حاکمیت نظام سیاسی زورمحور و زور فرمان، قادر نبوده اند تا در سطح و به شکل علنی مطرح شوند. همانگونه که اشاره شد، در نتیجه اکثریت دگرگونی های جامعه ای از سطح به ژرفای جامعه نقل مکان می کنند. برخی حتی در بین اندیشمندان، چنین نقل مکان هایی را با پایان گرفتن دگرگونی ها و یا انفعال کنشگران اشتباه می گیرند. از دیگر سوی نا آگاهی به دگرگونی های تغییر شکل داده و در ژرفای جامعه در حال ورز دیدن و توانمند شدن ، سبب می گردد تا در چنین حالتی، برخی بر ویژگی ناگهانی و غیر منتظره بودن تمامی رفتارهای اجتماعی به شدت تاکید کنند و آنها را به اشتباه غافلگیرانه بخوانند. بدون آنکه جنبش های اجتماعی را مستثنی کنند. این امر برکنار از متفکران بومی ، به ویژه در بین متفکران و دولتی های خارجی، رواجی تام و تمام دارد. در نتیجه رفتارهای اجتماعی در عمق و مخفی ،شکل نهایی به خود گرفته و با آمدن به سطح، ادامه پیدا می کنند.
در جوامعی که حقوق مدنی به رسمیت شناخته نمی شود و زورمندان از ویژگی های مثبت و هشدار دهنده و نشاندهنده کاستی های جدی شده جامعه خویش توسط جنبش های اجتماعی خشونت گریز ، آگاهی ندارند، سرکوب خشن و بی مورد جنبش ها را وظیفه ای حیاتی تلقی می کنند.در نتیجه گاه هزینه درگیر شدن و شرکت در رفتارهای جمعی بسیار بالا و در اکثریت نزدیک به تمامی موارد، شامل مجروح شدن،دستگیری و مسایل زمان دستگیری، انواع خشونت، توهین و تحقیر و احکام بسیار شدید و حتی احتمال قوی مرگ شرکت کنندگان است. در واکنش به چنان برخورد های اکثرا غیر ضروری، رفتارهای اجتماعی که بازتاب دهنده مشکلات جامعه و یا گلایه های برحق گروه هایی از مردم هستند، زمانی که به سطح آمده، آشکار می گردند ، به شدت سیاسی شده و گاه بی مورد با شعار های تند همراه می شوند. در صورت همه گیر شدن دگرگونی های موردی، خواست های صنفی ، نارضایتی های اجتماعی و خواسته های سیاسی مدنی، به سوی جنبش های انقلابی تغییر مسیر می دهد. باسرکوب پر هزینه جنبش خشونت گریز اجتماعی، وجدان جمعی جامعه به دلیل هزینه بسیار سنگینی که پرداخت شده ، به شدت جریحه دار می شود. جنبش سرکوب شده ، همراه بغضی شدید و مظلومیت تمام ، دو باره به ژرفای جامعه ای مفروض، باز می گردد. در نتیجه و در اکثر موارد،بی جهت در سطح جامعه شکاف بین مردم و حکومت به شدت و با گستردگی، عمیق گشته،احساس امکان اصلاح کاسته می شودو موریانه های زاده اشتباه و خشونت، به سرعتی باورنکردنی، خوردن سرمایه اجتماعی نهادها و در مجموع حکومت را آغاز می کنند.
اجازه دهید بیش از آنچه در سرسخن آمد ، دوباره به جنبش های اجتماعی، معرفی کامل تر و تشریح بیشتر آنها پرداخته شود. پس آنگاه در بخش بعد از دگرگونی هایی که جنبش های اجتماعی نوین نام گرفته اند، سخن به میان آید و در پایان نوبت به جنبش زن زندگی آزادی برسد.( ادامه دارد )
ایران فردا
