احمد علوی
نقش علی خامنهای و نهادهای تحت سیطره او در اقتصاد ایران موضوعی است که در سالهای اخیر مورد توجه تحلیلگران و پژوهشگران قرار گرفته است. این نهادها، که اغلب به عنوان بنیادها یا نهادهای انقلابی شناخته میشوند، بخش قابل توجهی از اقتصاد ایران را کنترل میکنند و نقش مهمی در توزیع منابع و ثروت در کشور ایفا مینمایند. در ادامه به بررسی سهم این نهادها در اقتصاد ایران و منابع مرتبط با آن پرداخته میشود:
۱. بنیادها و نهادهای تحت کنترل رهبری
بنیاد مستضعفان:
این بنیاد یکی از بزرگترین نهادهای اقتصادی ایران است که پس از انقلاب ۱۳۵۷، اموال مصادرهشده از وابستگان به رژیم پهلوی را مدیریت میکند. بنیاد مستضعفان در بخشهای مختلفی مانند صنعت، کشاورزی، ساختمان، و خدمات فعال است.
بر اساس برخی گزارشها، ارزش داراییهای این بنیاد به دهها میلیارد دلار میرسد.
آستان قدس رضوی:
این نهاد مذهبی-اقتصادی که تحت نظارت مستقیم رهبری است، در بخشهای مختلفی مانند کشاورزی، صنعت، و املاک فعالیت میکند. آستان قدس رضوی یکی از بزرگترین مالکان زمین در ایران است.
بنیاد شهید و امور ایثارگران:
این بنیاد مسئولیت حمایت از خانوادههای شهدا و ایثارگران را بر عهده دارد و در بخشهای اقتصادی مختلفی نیز فعالیت میکند.
منابع:
Suzanne Maloney, “Iran’s Political Economy since the Revolution” (2015)
The Guardian, “Iran’s Revolutionary Guards: A Rogue Economic Empire” (2019)
۲. سپاه پاسداران انقلاب اسلامی (IRGC)
شرکتهای وابسته به سپاه:
سپاه پاسداران از طریق شرکتهای تابعه خود مانند خاتم الانبیاء و قرارگاه خاتم الانبیاء، در بخشهای مختلفی مانند نفت، گاز، ساختمان، و ارتباطات فعالیت میکند.
بر اساس برخی برآوردها، سپاه و شرکتهای وابسته به آن کنترل حدود ۳۰٪ از اقتصاد ایران را در دست دارند.
نقش در پروژههای بزرگ اقتصادی:
سپاه در پروژههای بزرگ زیرساختی مانند ساخت سدها، جادهها، و فرودگاهها مشارکت دارد.
منابع:
Ali Alfoneh, “How Intertwined Are the Revolutionary Guards in Iran’s Economy?” (2013)
The New York Times, “Iran’s Revolutionary Guards Tighten Grip on Economy” (2017)
۳. نهادهای مالی و بانکی
بانکها و مؤسسات مالی وابسته:
برخی از بانکها و مؤسسات مالی ایران به طور مستقیم یا غیرمستقیم تحت کنترل نهادهای نزدیک به رهبری هستند. برای مثال، بانک انصار و بانک مهر اقتصاد با سپاه پاسداران مرتبط هستند.
معافیت مالیاتی:
بسیاری از این نهادها از پرداخت مالیات معاف هستند، که این موضوع باعث کاهش درآمدهای دولت و افزایش نابرابری اقتصادی شده است.
منابع:
Financial Times, “Iran’s Shadow Economy: The Role of the Revolutionary Guards” (2016)
BBC Persian, “The Economic Empire of Iran’s Revolutionary Guards” (2019)
۴. نقش در بخش انرژی
کنترل بخش نفت و گاز:
سپاه پاسداران و شرکتهای وابسته به آن در بخش نفت و گاز ایران نقش مهمی ایفا میکنند. برای مثال، شرکت کتاب (وابسته به سپاه) در پروژههای نفتی بزرگ مشارکت دارد.
تحریمها و دور زدن تحریمها:
این نهادها از طریق شبکههای پیچیده مالی و تجاری، به دور زدن تحریمهای بینالمللی کمک میکنند.
منابع:
Reuters, “Iran’s Revolutionary Guards Tighten Grip on Oil Sector” (2019)
The Wall Street Journal, “Iran’s Revolutionary Guards Expand Economic Power” (2020)
۵. تأثیرات اقتصادی و اجتماعی
نابرابری اقتصادی:
کنترل بخش بزرگی از اقتصاد توسط نهادهای نزدیک به رهبری باعث افزایش نابرابری اقتصادی و اجتماعی شده است.
فساد اقتصادی:
عدم شفافیت در عملکرد این نهادها و معافیتهای مالیاتی آنها به افزایش فساد اقتصادی کمک کرده است.
کاهش رقابت:
حضور گسترده این نهادها در اقتصاد ایران باعث کاهش رقابت و تضعیف بخش خصوصی شده است.
منابع:
Transparency International, “Corruption Perceptions Index” (2021)
The Economist, “Iran’s Economy: The Revolutionary Guards’ Grip” (2020)
جمعبندی:
خامنهای و نهادهای تحت کنترل او، از جمله بنیادها و سپاه پاسداران، نقش مهمی در اقتصاد ایران ایفا میکنند. این نهادها بخش قابل توجهی از اقتصاد کشور را کنترل میکنند و در بخشهای مختلفی مانند انرژی، بانکداری، و ساختوساز فعال هستند. با این حال، فعالیتهای این نهادها با چالشهایی مانند نابرابری اقتصادی، فساد، و کاهش رقابت همراه بوده است. منابع متعددی از رسانههای بینالمللی و پژوهشهای آکادمیک به بررسی این موضوع پرداختهاند.
