رئيس جمهور آمریکا دونالد ترامپ در دوران انتخاباتی و بعد از پیروزی، توهم دارد که با توجه به قدرت اقتصادی و نظامی آمریکا قادر است سیاست خارجی آمریکا را بر کشورهای جهان تحمیل کند و با وعده حل و فصل کردن مشکلات جهانی هژمونی بدست آورد. این در حالی است که با قرار گرفتن در کاخ سفید و انتخاب کابینه ای همسو با تفکر خود، جهان را از نظر سیاسی و اقتصادی متلاطم، و بی ثبات نموده که میتواند آمریکا را در درازمدت در انزوای سیاسی-اقتصادی قراردهد. لازم است تأمل داشت، آیا دمکراسی نهادینه در ساختار کشور آمریکا چنین اجازه ای به آقای ترامپ خواهد داد؟ بعید به نظر میرسد. تا کنون در بسیاری از ایالات مردم تظاهراتی برعلیه روش حکومتی وی انجام داده و همچنان ادامه دارد.
آقای ترامپ دراولین فرصت با صدور دستورات اجرائی شروع بکار کرد. از جمله اظهارات بی اساسی مانند کانال پاناما را ظرف یکهفته تصاحب خواهد کرد، جزیزه گرینلند باید به آمریکا واگذار شود، کشور کانادا باید یکی از ایالات متحده آمریکا شود، به جنگ اوکراین و روسیه در کوتاه مدت پایان خواهد داد، و مردم غزه باید غزه را تخلیه کنند، آمریکا میخواهد غزه را بازسازی و به وییریای خاورمیانه تبدیل کند. افزون براین ادعا ها، درباره برنامه اتمی ایران، و شرارت های نظام اسلامی در خاورمیانه و امکانات موشکی ایران دستورالعمل هایی به مدیریت های امریکا صادر کرد. باید اذعان داشت هیچ یک از این ادعا ها جامعه عمل نپوشیده و اکنون در حال مذاکره با ایران پیرامون برنامه هسته ای نظام اسلامی است. شواهد نشان میدهد که سیاست خارجی رئیس جمهور ترامپ در این زمنیه نیز احتمالا با شکست روبرو خواهد شد.
یکی از یادداشت های ترامپ در باره ایران خطاب به وزیر امور خارجه، وزیر خزانه داری، وزیر دفاع، دادستان کل، وزیر انرژی، وزیر کشور، وزیر امنیت داخلی، دستیار رئیسجمهور و رئیس دفترنماینده تجاری ایالات متحده آمریکا، نماینده دائم ایالات متحده در سازمان ملل متحد، مدیر اطلاعات ملی، مدیر آژانس مرکزی اطلاعات (سیا)، مدیر دفتر مدیریت و بودجه، دستیار رئیسجمهور در امور امنیت ملی، مشاور حقوقی رئیسجمهور، دستیار رئیسجمهور در سیاستگذاری اقتصادی، رئیس ستاد مشترک ارتش و مدیر اداره تحقیقات فدرال (افبیآی) آمریکا بود.
در این یادداشت یا بخشنامه آقای ترامپ بر موارد زیر در باره ایران تأکید داشت:
اعمال حداکثر فشار بر نظام اسلامی ایران، محروم ساختن ایران از تمامی مسیرهای دستیابی به سلاح هستهای، و مقابله با نفوذ مخرب ایران در خاورمیانه و جهان. افزون بر این از زمان تأسیس جمهوری اسلامی ایران در سال ۱۹۷۹ بهعنوان یک حکومت انقلابی دینی، این دولت خصومت خود را با ایالات متحده و متحدان اعلام کرده است. ایران همچنان بزرگترین حامی دولتی تروریسم در جهان است و به گروههایی نظیر حزبالله، حماس، حوثیها، طالبان، القاعده و سایر شبکههای تروریستی در جای جای جهان کمک کرده است. سپاه پاسداران انقلاب اسلامی نیز بهعنوان یک سازمان تروریستی در لیست تروریست خارجی آمریکا قرار دارد.
یاداشت آقای ترامپ ایران را مسئول کشتار وحشیانه مردم إسرائيل توسط حماس در تاریخ ۷ اکتبر ۲۰۲۳ میداند و همچنین مسئول حملات مداوم حوثیها علیه نیروی دریایی ایالات متحده، نیروهای متحد و کشتیرانی تجاری بینالمللی در دریای سرخ. برنامه هستهای ایران، از جمله تواناییهای مرتبط با غنیسازی و بازفرآوری و موشکهای قابل تجهیز به سلاح هستهای، خطری وجودی برای إسرائيل، ایالات متحده و کل جهان متمدن محسوب میشود. و نباید اجازه یابد که به سلاح هستهای دست یابد. ایران امروز با پنهانکاری در مورد سایتها و مواد هستهای اعلام نشده، تعهدات خود در پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای ان پی تی و توافق نامه جامع پادمانی با آژانس بینالمللی انرژی اتمی را نقض کرده است. ترامپ اظهار می دارد که ما باید تمامی مسیرهای دستیابی ایران به سلاح هستهای را مسدود و به باج خواهی هستهای این رژیم پایان دهیم.
یاداشت آقای ترامپ به ادارات دولتی امریکا با ضرب العجل اعلام گردیده که لازم است در کوتاه ترین مدت اجرائی شود. اقداماتی در راستای فشار حد اکثری از جمله کاهش صدور نفت و گاز ایران اجرا شده است. نیابتی های رژیم توسط اسرائيل تضیف گردیده و آخرین آنها حوثی های یمنی توسط ناوگان پنجم آمریکا (سنتکام) مورد حملات شدید هوایی می باشد. فشار حداکثری وضعیت اقتصادی ایران را بحرانی و نظام اسلامی را مجبور به مذاکره با آمریکا کرده است.
درباره سیاست خارجی آقای ترامپ آلن لیتل، خبرنگار بی بی سی مقاله ای روز ۲۶ ماه مارس متشر کرد که وضعیت را عمیقاً مورد بررسی قرار میدهد (۱). آلن اظهار میدارد که امنیت کشور های غربی در بحرانی ترین وضعیت امنیتی بعد از جنگ جهانی دوم قرار دارد. نحوه کارکرد سیاست خارجی آمریکا در ۱۰۰ روز اول سیاست خارجی او کمکی به وضعیت امنیت جهانی نکرده. مقاله ابتدا در باره پایان جنگ جهانی دوم و خلاصه ای برای تقسیم جهان بین جهان دمکراتیک و شوروی کمونیستی و تأسیس ناتو در سال ۱۹۴۹، که برای دفاع از دموکراسیها در برابر اتحاد جماهیر شوروی، که کنترل بخش شرقی اروپا را در دست داشت، ارایه می دهد. از این تاریخ به بعد میتوان گفت که آمریکا با استراتژی هژمونی ژئوپولیتیکی، رهبری جهان دمکراتیک غرب بویژه اروپا را بدست گرفت که تا روی کار آمدن دوباره آقای ترامپ ادامه داشت.
از نحوه سیاست خارجی دولت دونالد ترامپ چنین بنظر میرسد که نظم جهانی قدیم تمام شده و نظم جهانی جدید هم هنوز شکل نگرفته است. امنیت اروپا در سخت ترین وضعیت خود از زمانهای دور قرار دارد. آیا رهبران کشورهای اروپایی که اکنون در حال جستجو راهکار هستند، قادر به یافتن پاسخی مناسب خواهند بود؟ چشم انداز پیدا شدن راهکار تاکنون نامشخص است. جهان با چالش هایی امنیتی روبرو گردیده است. از نظر اقتصادی و نظامی اروپا در برابر شوروی پیشین و اکنون روسیه با مشکل روبرو است. حمله روسیه به اوکراین در سال ۲۰۲۲ با پشتیبانی آمریکا و اروپا قابل کنترل بود، امّا با سیاست خارجی آقای ترامپ و بویژه بیان جی دی ونس معاون رئیس جمهور آمریکا در کنفرانس امنیتی مونیخ، ۱۴ فوریه ۲۰۲۵، و ادامه جنگ تعرفه ها توسط ترامپ اقتصاد و نظام جهانی را به چالش کشیده است. ونس در پیامی با عنوان معاون رئیسجمهورآمریکا نوشته “واقعا از اینکه دوباره باید اروپا را نجات دهیم، متنفرم.” این پیام مورد تأیید وزیر دفاع پیت هیگ سِث نیز بوده که گفته دیگر به اروپا سواری رایگان نخواهند داد.
بیانیه های آقای ترامپ در مواقع مختلف بیانگر آنست که مسیر سیاست خارجی ایالات متحده بویژه حمایت نظامی در برابر روسیه را کنار زده و اگر بطور جدی آمریکا از ناتو خارج نشده ولی دیگر از ماده ۵ ناتو حمایت نخواهد کرد که ضامن اصلی امنیت اروپا می باشد. ماده ۵ در معاهده ناتو میگوید اگر حمله به یکی از کشورهای عضو ائتلاف رخ دهد، بمثابه حمله به همه است.
کشورهای اروپایی عضو ناتو پیام کاخ سفید را بخوبی دریافته و به افزایش بودجه دفاعی اروپا پرداخته اند. کشور انگلستان بودجه نظامی بریتانیا را به ۲.۵ در صد کل بودجه کشور افزایش داد و اتحادیه اروپا بودجه ۸۰۰ میلیارد دلاری برای آمادگی نظامی تخصیص داد.
تا کنون هیچیک از پیام یا بیانیه های ترامپ و کابینه اش محقق نگردیده است. پروژه جنگ تعرفه ها با شکست روبرو گشته، حتی با کشور چین به مصالحه پرداخته است. از سه هفته پیش تحت فشار حد اکثری برعلیه ایران و صف آرایی نظامی در خاورمیانه آیت الله خامنه ای را به پای میز مذاکره جهت یافتن راه حلی برای برنامه اتمی ایران کشاند. امّا بطور کلی نظام اسلامی ایران بر پوشالی بودن تهدید های ترامپ واقف است و برای آن ارزشی قائل نیست ولی بدلیل ترس از خیزش مردم ایران و بخطر افتادن بقاء رژیم بر اثر تحریم های اقتصادی، با آمریکا وارد مذاکره اتمی گردیده است. نظام اسلامی میداند که آمریکا به ایران حمله نظامی نخواهد کرد، امّا إسرائيل ایران اتمی را برنخواهد تابید و اگر لازم شود به تأسیسات اتمی ایران حمله هوایی خواهد کرد.
پیرامون نتیجه مذاکرات هسته ای ایران گمانه زنی های بسیار شده و همچنان ادامه دارد. رسانه اینترنتی رادیو فردا، ۲۰ آوریل ۲۰۲۵، به نقل از نیویورک تایمز نوشت بحثی تازه بر سر حفظ زیرساختهای هستهای ایران و مشارکت احتمالی با کشورهای عربی وجود دارد (۲). وزیرخارجه ایران عباس عراقچی اعلام داشت مذاکراتی که به برچیدن زیرساختهای گسترده هستهای ایران باشد، آنگونه که مورد توجه رئيس جمهور امریکا آقای ترامپ است، در دستور کار نیست. وی پس از دیدار با استیو ویتکاف، نماینده دونالد ترامپ، بیان داشت یک گروه کارشناسی طی روزهای آینده تشکیل جلسه خواهد داد تا جزئیات فنی را بررسی کند؛ از جمله تعیین سقف مجاز برای غنیسازی اورانیوم، میزان ذخایر هستهای قابل نگهداری توسط ایران، و چگونگی نظارت و راستیآزمایی بر اجرای هرگونه توافق احتمالی.
با توجه به شکست سیاست خارجی آمریکا این گونه بنظر می رسد که توافق بین ایران و آمریکا از تعهد برجامی ۲۰۱۵ که توسط باراک اوباما برقرار شد بهتر نخواهد بود. آقای واعظ یکی از مذاکره کنندگان سمت ایران اظهار داشته «مفهوم برنامه هستهای ایران بصورت یک مشارکت مشترک با کشورهای عربی یا ایالات متحده، لایهٔ مضاعفی از نظارت در محل ایجاد میکند که ماهیت صلحآمیز این برنامه را تضمین خواهد کرد.» این درحالی است که نخست وزیر اسرائيل اظهار داشته إسرائيل از تعهد خود برای جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هستهای ذرهای عقبنشینی نخواهد کرد.
میتوان ارزیابی کرد که جمهوری اسلامی نگران تحریم های بیشتر بر علیه نظام اسلامی، و بدتر شدن وضعیت اقتصادی مردم ایران است که میتواند با خیزش سراسری پایه نظام را متذلزل و احتمالاً سرنگون کند . علی خامنه ای دست ترامپ و کابینه اش را خوانده و نگرانی از ترامپ ندارد. مذاکره کنندگان نظام بدنبال خرید وقت برای جلوگیری از اجرایی شدن مکانیسم ماشه اند که تا نیمه ماه اکتبر ۲۰۲۵ که تعهد برجامی پایان می یابد امکان فعال شدن را دارد. فعال شدن مکانیسم ماشه تحریمهای سازمان ملل علیه ایران به طور خودکار و فوری دوباره اجرا میشود. آمریکا قادر به فعال کردن مکانیسم ماشه نیست چون در سال ۲۰۱۸ یکجانبه از برجام خارج شد، امّا بریتانیا، فرانسه و آلمان، سه کشور اروپایی عضو برجام هستند که هر یک به تنهایی میتوانند مکانیسم ماشه را فعال کنند و این تهدید را بارها اعلام داشته اند
با توجه به تجربه مذاکره کنندگان سمت ایران میتوان گمانه زد ترامپ موفق نخواهد بود به خواست های خود دست یابد. تنها نگرانی در باره مذاکرات آنست که اگر نتیجه ای که مورد قبول إسرائيل باشد بدست نیاید، إسرائيل به تأسیسات اتمی ایران حمله خواهد کرد. در صورت حمله إسرائيل، دولت ترامپ برابر تعهد آمریکا به إسرائيل درمقابل حملات واکنشی ایران، از إسرائيل پشتیبانی بدون قید و شرط خواهد کرد.
در پایان نتیجه مذاکرات اتمی بین نظام اسلامی و آمریکا نامشخص است، ترامپ نگرانست که نتوانسته به هیچ یک از وعده های تبلیغاتی خود جامعه عمل بپوشاند. جرآت حمله مستقیم به ایران را ندارد. مذاکره کنندگان با تجربه ایران در مذاکرات اتمی با آمریکا موفق خواهند بود خواست خود را به نماینده آمریکا استیو ویتکاف بقبولانند. عباس عراقچی، وزیر خارجه ایران، اظهار داشته برجام قبلی دیگر جوابگو نخواهد بود و لازم است تعهدی جدید تنظیم شود. ممکن است نظام اسلامی بويژه آیت الله خامنه ای در این مذاکرات پیروز شود . تنها نگرانی نظام اسلامی وضعیت اقتصادی و معیشت مردم بر اثر تحریم ها و حمله به تأسیسات اتمی ایران توسط اسرائیل است. بنابراین نظام اسلامی به تعهدات محدودی تن خواهد داد تا برخی از تحریم های برداشته شود یا تحریم دیگری افزوده نگردد، همچنین از حملات اسرائيل به تأسیسات اتمی ایران جلوگیری شود.
سیاست خارجی آقای ترامپ و کابینه اش شکست خورده و برای جلوگیری از بی آبرویی بیشتر، آقای ترامپ در حال بخشیدن بخشی از خاک اوکراین به پوتین است تا بتواند آنرا یک پیروزی برای خود اعلام نماید، امّا با عزم راسخ کشورهای اروپایی، آقای ترامپ در این راستا هم موفق نخواهد بود.
ناخدا محمد فارسی
۲۵ آوریل ۲۰۲۵
1 – How Trump blew up the world order – and left Europe scrabbling – BBC News
2 – https://www.radiofarda.com/a/iran-us-talks-rome-nuclear-program/33389569.html
