حاکمان جمهوری اسلامی بعد از انقلاب ۱۳۵۷ با مصادرهی اموال صاحبان صنایع بخش خصوصی و گسترش بخش دولتی و نیمهدولتی، بدون اتکا به نظریهی مشخصی اقتصاد ایران را در دست گرفتند. هرچند در آن زمان همه از اصطلاحاتی نظیر «توسعهی عادلانه» و «اقتصاد اسلامی» استفاده میکردند اما تنها چیزی که در ذهن داشتند توزیع ثروت، آن هم ثروت حاصل از فروش نفت، بود…بعد از انقلاب، بهویژه پس از آغاز جنگ هشت ساله با عراق و ایجاد محدودیت برای فروش کالاها و تجهیزات جنگی از سوی کشورهای غربی، تولید در داخل به هر قیمت در دستور کار قرار گرفت. در آن دوره که بهجای واژهی «تحریم» از «محاصرهی اقتصادی» استفاده میشد، تأکید بر آن بود که همه چیز باید در داخل تولید شود، از کالاهای کشاورزی تا محصولات صنعتی و تجهیزات جنگی.
در چنین شرایطی، تولیدکنندگان داخلی بدون نگرانی از حضور رقبا محصولاتشان را به قیمت دلخواه به مشتریانِ داخلی میفروشند و مصرفکنندگان داخلی چارهای جز خرید این کالاهای بیکیفیت ندارند. صنعت خودروسازی ایران یکی از مصادیق بارز این امر است. ممنوعیت و محدودیتِ واردات خودرو سبب شده است که تولیدکنندگان داخلی همچنان محصولات ۴۰-۳۰ سال قبل خودروسازان فرانسوی و کرهای را به بازار عرضه کنند. اگر بازار ایران به روی واردات خودرو باز شود، خودروسازان ایرانی که هر سال بیش از یک میلیون خودرو تولید میکنند، به سرعت ورشکست خواهند شد زیرا تولیداتشان نه از نظر کیفیت و نه از نظر قیمت قادر به رقابت با خودروهای خارجی نیست.
اکنون خودکفایی در تولید جو، برنج، ذرت و دانههای روغنی، حبوبات، چغندرقند و پنبه هم در دستور کار قرار گرفته است اما کارشناسان بخش کشاورزی معتقدند که زمینهای کشاورزی و آب و هوای ایران ظرفیت تولید این مقدار از چنین محصولاتی را ندارد. تأکید دولت بر خودکفایی و صدور مجوزهای بیرویّه برای حفر چاههای آب سبب شده است که بخش بزرگی از ذخایر آبهای زیرزمینی نابود شود. به نظر بعضی از کارشناسان، خشک شدن دریاچهی ارومیه نه تنها معلول سدسازیِ بیرویه بلکه نتیجهی تشویق کشاورزان به خودکفایی و تولید محصول به هر قیمتی بوده است. تأکید بر خودکفایی یکی از علل ورشکستگی آبی و بحران زیستمحیطیِ ایران بوده است. بهرغم افت آبهای زیرزمینی و خشکسالیهای اخیر، سطح زیر کشت محصولات کشاورزی در چند دههی گذشته افزایش پیدا کرده است. پیامدهای زیانبار این امر را میتوان در حوضهی رودخانههای زایندهرود، کارون، کرخه و سفیدرود و دریاچهی ارومیه دید.
