احمد علوی
بازگشت علی خامنهای پس از سه هفته غیبت، آنهم در شب عاشورا، حامل لایههای نمادین، سیاسی و امنیتی متعددی است که میتوان آن را در چارچوب «مدیریت بحران مشروعیت» و «بازسازی اقتدار نمادین» تحلیل کرد.
۱. استفاده از سرمایه نمادین عاشورا برای بازسازی اقتدار ولایی
شب عاشورا، اوج بار معنایی برای شیعیان در تقابل حق و باطل است و خامنهای با حضور خود در این شب، سعی کرده است از ظرفیت حداکثری سوگواری حسینی برای بازسازی چهره فرهمندانه و «رهبر در میدان» استفاده کند.
این حضور، نوعی احیای گفتمان ولایتمدارانه در لحظهای بحرانی محسوب میشود که شکافهای گفتمانی ناشی از غیبت طولانیاش در زیر بمباران اسرائیل را پنهان می نماید. در همین راستا، ودین (Wedeen, 1999) در مورد حاکمیتهای نمایشی میگوید که بازسازی اقتدار بهویژه در لحظات بحرانی اغلب از طریق نمادهای فرقه ایی و آیینی انجام میشود،.
۲. پاسخ به شایعات گسترده درباره بیماری، ترور یا مرگ
در طول این سه هفته، فضای مجازی و حتی رسانههای رسمی برخی کشورها پر از گمانهزنی درباره مرگ یا ناتوانی او بود. خامنهای با این حضور نهتنها سعی کرد به این شایعات پایان دهد، بلکه نوعی مانور قدرت رسانهای و کنترل روایت انجام داد.
او نشان داد که روایت مرگ یا ضعفش را نه دیگران، بلکه خودش از طریق صحنهسازیهای نمایشی مدیریت خواهد کرد.
۳. کنترل افکار عمومی در فضای پساجنگ و آتشبس
غیبت او همزمان بود با تحولات پس از درگیریهای سنگین منطقهای، و ترس از بازتاب اجتماعی و روانی آن. بازگشت ناگهانی و نمایشی در شب عاشورا میتواند تلاشی برای ترمیم انسجام داخلی حامیان نظام و تقویت روحیه بدنه امنیتی باشد که در روزهای پیشین، نشانههایی از فرسایش آن دیده شده بود.
طبق نظریه مولر “Rally ’round the flag” (Mueller, 1970)، رهبران بخصوص رهبران فرقه ایی در شرایط بحرانی برای بازسازی انسجام ملی یا جناحی به نمادها و مناسک قوی پناه میبرند.
۴. برنامهریزی رسانهای و اجرای مهندسیشده نمایش
حضور او کاملاً مهندسیشده بود: تصویری با نورپردازی خاص، انتخاب مخاطب ویژه (بسیجیها و نخبگان نزدیک به هسته قدرت)، و پخش زنده یا با تأخیر. این نکات نشان میدهد که با نوعی مهندسی نمادین برای احیای وجههی متزلزلشدهاش مواجهیم.
۵. پاسخ به تردید در درون نظام
طولانیشدن غیبت باعث شد برخی جناحها در درون نظام نیز دچار تردید در مورد تداوم رهبری یا احتمال جانشینی شوند. بازگشت او میتواند پاسخی داخلی به نیروهای درون حاکمیت باشد تا وفاداری را بازتولید کند و احتمال گسست را کاهش دهد.
جمعبندی تحلیلی
بازگشت خامنهای در شب عاشورا را باید در چارچوب عملیات روانی، بازسازی مشروعیت فرسوده، پاسخ به بحران شایعه، و بهرهگیری از مناسک دینی برای احیای اقتدار فهمید.
در غیاب شفافیت پاسخگویی نسبت به شکست راهبرد «نه جنگ-نه مذاکره» و تنگناهای ساختاری درون رژیم، حاکمیت ولایی همچنان به ابزارهای نمادین برای حفظ انسجام اتکا دارد. چه «در نظامهایی که مشروعیت ساختاری دچار فرسایش است، نماد و نمایش نه حاشیه بلکه متن قدرت است.»
