پهپادها (اعم از پهپادهای شناسایی، انتحاری، تهاجمی و ازدحامی) تقریباً تمام سطوح برنامهریزی نظامی را دگرگون کردهاند. پیشرفت و گسترش تکنولوژی پهپادی در طراحی دکترین و ساختار نیروی نظامی تا تاکتیکهای میدانی و پشتیبانی لجستیکی تأثیر بسزایی داشته است. در واقع، پهپادها بسیاری از ارزیابی های گذشته در مورد قدرت آتش، شناسایی و برتری هوایی را دگرگون کرده است.
استفاده از پهپاد ها در جنگهای کنونی مانند درگیری های نظامی بین ایران و إسرائيل و جنگ روسیه با اوکراین رویکرد مؤثری داشته است. بدلیل مؤثر بودن کاربرد این فنآوری در جنگ ایران با اسرائیل پیشرفته ترین نوع نظامی آن به روسیه صادر و در جنگ اوکراین بکار گرفته شد. نوع پیشرفته این فنآوری، پهپادهای انتحاری شاهد ۱۳۶ و مهاجر ۶ ایرانی هستند که روسیه از آنها در کارزار با اوکراین استفاده می کند.
نمونه ای از شاهد ۱۳۶ انتحاری مورد استفاده روسیه در جنگ با اوکراین که از مرز لهستان عبور میکرد، ساقط شد و انرا در پارلمان بریتانیا به نمایش گذاشتند . وزیر امور خارجه ایران عباس عراقچی، روز ۲۲ اکتبر با اشاره به این نمایش واکنش نشان داد و آنرا ادعائی کذب خواند، که با سوء نیت به ایران نسبت داد ه شد. وی صحنه را تأسفبار نامید که توسط لابی اسرائیل و حامیان آن به اجرا در آمده است. مارچین ویلچک رئیس نمایندگی لهستان در تهران از سوی محمود حیدری، دستیار وزیر و مدیرکل مدیترانه و شرق اروپا به وزارت امورخارجه احضار و مراتب بی أساس بودن این ادعا را بوی ابلاغ نمود.
بطور کلی پهپادها سه تحول بزرگ به وجود آوردهاند، از جمله اطلاعات و شناسایی دشمن بهصورت لحظه ای و دائمی؛ قدرت آتش دقیق و کمهزینه به واحدهای کوچک نظامی؛ و امکان تولید توسط شرکت های غیر نظامی. این سامانه جنگی باعث گردیده تا فرماندهان شیوهی برنامهریزی عملیات، حفاظت از نیروها و ارزشگذاری بر میدان نبرد را از نو تعریف و ارزیابی کنند.
دگرگونی در شناسایی و اطلاعات رزمی توسط پهپادهای کوچک میتوانند بهطور پیوسته از میدان نبرد فیلمبرداری نموده و داده های رزمی را ارسال کنند. این امر «چرخه تصمیمگیری» را کوتاه کرده و نیاز به شناسایی سنتی و مرکزی را کاهش میدهد. این امر به فرماندهان اجازه میدهد تا با سرعت و دقت بیشتر تصمیم بگیرند. از سوئی قدرت آتش پهپادهای انتحاری و تهاجمی سبُک این امکان را میدهد که واحدهای کوچک اهداف مهم را نابود کنند. اقدامی که پیشتر توسط جنگده های نظامی و با هزینه بسیار بالا امکان پذیر بود. نمونه بارز آن در جنگ قرهباغ (۲۰۲۰) و سپس در اوکراین دیده شد، جایی که پهپادها توپخانه، زرهپوشها و انبارهای مهمات دشمن را نابود کرده اند.
در کارزارهای پیشین انهدام خطوط تدارکات ومراکز پشتیبانی و انبارهای مهمات توسط نیروهای اعزامی به پشت جبهه توسط گروه های ویژه نظامی با هزینه جانی و مالی بسیار امکان پذیر بود. در این راستا میتوان از فیلم های کلاسیکی نام برد که برپایه بعضی رخدادهای جنگ جهانی دوم ساخته شدند. امروزه پهپادها بهراحتی میتوانند خطوط تدارکات و مراکز پشتیبانی را هدف قرار دهند. بنابراین حفاظت از مسیرهای تدارکاتی و انبارها به بخشی حیاتی از طرحریزی عملیات تبدیل شده است.
بنابراین در ساختار نیروی نظامی و دکترین رزمی، تکنولوژی و طرح های جدیدی برای مقابله با پهپادها لازم است ایجاد شوند. از جمله سامانه های جنگهای الکترونیکی از تداخل امواج گرفته تا توپهای خودکار و پدافند توسط سلاحهای لیزری. همچنین دورههای آموزشی تازه و تاکتیکهای میدانی جدید را الزامی می کند.
پس از جنگ دوازدهروزه ایران و اسرائیل، ایالات متحده و عربستان سعودی بزرگترین رزمایش نظامی ضدپهپاد با شلیک واقعی را برگزار کردهاند. فرماندهٔ ارشد نیروهای آمریکایی در خاورمیانه بر همکاری نزدیک با شرکای منطقهای برای نوآوری و تقویت توانمندیها تأکید کرده اند. در بیانیهها و اظهارات مختلف، فرماندهان آمریکایی و سعودی از ادغام سامانهها و فناوریهای نوین برای رویارویی با تهدیدات هوایی، از جمله ازدحام پهپادها، سخن گفتهاند.
قبلاً یادآور شده ایم که رزمایش ترکیبی سنتکام و عربستان سعودی با نام «شنهای سرخ» که در شمالشرقی عربستان برگزار شد بسیار موفقیت آمیز گزارش گردیده است. در این رزمایش ترکیبی تمرکز بر ادغام رادارها، حسگرها و سلاحها برای شناسایی، ردیابی و نابودی سریع تهدیدهای هوایی متمرکز بود. همچنین از گلولههای حاوی ساچمهٔ تنگستن و ادغامِ سامانههای فرماندهی و کنترل با هواپیماها و بالگردها برای مقابله با پهباد های دشمن فرضی استفاده شد.
افزون براین احیای مفهوم نبرد ترکیبی در مقیاس کوچک را امکان پذیر کرده است. امروزه هر گروه رزمی کوچک معمولاً یک پهپاد شناسایی یا تهاجمی در اختیار دارد. در نتیجه، هماهنگی میان پیادهنظام، و پهپادها در سطح تاکتیکی احیا شده است و نبردها دیگر صرفاً متکی به حرکتهای سنگین زرهی نیستند. تسریع در چرخه نوآوری، ساخت، یا خریدهای نظامی در جنگ اوکراین نشان داده است که نوآوری میدانی سریع، یعنی خرید تجاری، اصلاح فوری و استفاده خلاقانه از فناوریهای غیرنظامی، میتواند سرنوشت نبرد را تعیین کند یا انرا تغییر دهد.
وزارت دفاع آمریکا ، سال ۲۰۲۴ راهکار و راهبرد یکپارچه مقابله با سامانههای بدون سرنشین را طرح و اجرایی کرده است. اتحادیه اروپا در حال ایجاد شبکه دفاع ضدپهپادی مشترک در سطح اروپا است. بررسی رسانه و بیانیه های رزمی بیانگر آنست که بسیاری از نیروهای مسلح آموزشها و ساختارهای تازه برای مقابله با پهپادها طراحی کردهاند.
البته میتوان تحلیل کرد که هر سامانه نظامی یا غیر نظامی مانند پهپادها محدودیتهایی هم دارند و شکستناپذیر نیستند. پدافند هوایی مؤثر، جنگ الکترونیک و دفاع چندلایه میتوانند در مقابله با آنها اثرشان را خنثی کند. اما موج بعدی تحول، استفاده از هوش مصنوعی، عملیات راندومی و ازدحام یکباره پهپادها را خواهیم داشت؛ جایی که صدها پهپاد هماهنگ عمل میکنند؛ این گونه تاکتیک ها، فصل تازهای در جنگ های اینده خواهد گشود.
با توجه به پیشرفت و سرعت نوآوری در پوشش اطلاعاتی از میدان نبرد، به چرخه تصمیم گیری علیه دشمن سرعت بخشیده و قدرت آتش توزیعمیشود . بطوریکه پهپادهای انتحاری کوچک امکان ضربهزنی دقیق توسط واحدهای کوچک را فراهم کردهاند. در جنگ روسیه در اوکراین پهپادهای کوچک انتخاری بر علیه افراد پیاده نظام روسی استفاده شده و بسیار مؤثر بوده است. ارتش روسیه بسیاری از افراد نظامی خود در خط مقدم را از این طریق از دست داده است.
نیاز به پدافند لایهای ضدپهپاد، رهگیری کنندههای آپتیک، کینتیک، حفاظت لجستیک، استتار، جابجایی مداوم و سختافزار ضدپهپاد را برای سازمانهای پشتیبانی الزامی کرده است. از جمله تولید پدافند لایهای استاندارد ترکیبی جنگ الکترونیک، جستوجوی راداری/اپتیکی و راهکارهای رهگیری کینتیک برای همه پایگاهها و مسیرهای لجستیکی. قواعد هماهنگ فرماندهی و کنترل، تعریف سطح اختیار برای درگیری با تهدیدات پهپادی و رویههای حقوقی/سیاسی در مقابل حملات انکارپذیر دشمن از جمله مشکلات پیش رو می باشد. گفته می شود إسرائيل در جنگ ۱۲ روزه از پهپادهای کوچک انتحاری با هوش مصنوعی برخوردار بوده است؛ پهپاد هوشمند به منازل فرماندهان نظامی سپاه پاسداران وارد و شخص مورد نظر را معدوم کرده اند؛ پدیده ای که تا آن زمان دیده نشده بود. اگر چه نمیتوان برای این ادعا مدرکی ارایه کرد ولی با پیشرفت فناوری و تکنولوژی پهپادی، استفاده از هوش مصنوعی و اطلاعات جامع، اجرای اینگونه عملیات غیر ممکن نیست.
درپایان میتوان تحلیل کرد پیشرفت و اشاعه پهپادهای شناسایی، تهاجمی و انتحاری باعث تغییر بنیادین در چرخه اطلاعات و اجرای عملیات رزمی شده است. پهپادها هزینهٔ دستیابی به اطلاعات را کاهش داده است. تهدید علیه تدارکات، زیرساختها و مراکز فرماندهی در عمق خطوط پشت جبهه جنگ را افزایش داده است. بنابراین دکترین و ساختار نیروی نظامی باید با سرعتً با لایههای دفاعی، جنگ الکترونیک و آموزشهای جدید همراستا شود.
پهپادها عملیات نظامی مبتنی بر جمع آوری اطلاعات و حملات نقطهای را تغییر دادهاند. بنابراین برای آمادگی در مقابل این تهدید به بازطراحی دکترین، سرمایهگذاری در دفاع لایهای و ایجاد انعطاف عملیاتی نظامی لازم است. عدم اقدام سریع میتواند هزینهٔ استراتژیک و عملیاتی قابل توجهی در پی داشته باشد.
ناخدا محمد فارسی
۲۵ اکتبر ۲۰۲۵
