پدافند غیرعامل به مجموعه اقداماتی گفته میشود که بدون استفاده از سلاح یا ابزارهای نظامی و با هدف کاهش آسیبپذیری، افزایش تابآوری ملی و تداوم کارکردهای حیاتی کشور در برابر تهدیدات و حملات دشمن انجام میگیرد. در دوران جنگ، نقش و وظایف پدافند غیرعامل بسیار حیاتی و گسترده میشود. بهطور خلاصه، میتوان وظایف آن را در چند محور کلی بیان کرد: حفاظت از مردم و کاهش تلفات انسانی از طریق ایجاد پناهگاهها و مکانهای امن در مناطق مسکونی و حساس؛ آموزش عمومی درباره پناهگیری، امداد و واکنش در شرایط اضطراری؛ ایجاد سامانههای هشدار سریع و اطلاعرسانی بهموقع هنگام حملات؛ حفاظت از زیرساختهای حیاتی مانند پالایشگاهها، نیروگاهها، سدها، مراکز مخابراتی و بیمارستانها؛ و برقراری مراکز فرماندهی برای تضمین استمرار فعالیتهای اقتصادی، خدمات درمانی و اداری در شرایط بحرانی.
آیا پدافند غیرعامل جمهوری اسلامی در طول جنگ ۱۲ روزه از این امکانات برخوردار بود؟ گزارشها نشان میدهد که در طول جنگ بسیاری از مردم به اماکن زیرزمینی مانند مترو پناه بردند، زیرا پناهگاه استاندارد در کشور بهجز موارد محدود و معدود بصورت گسترده وجود ندارد. از جمله وظایف پدافند غیرعامل میتوان به ذخیره سازی راهبردی سوخت، دارو، غذا و آب آشامیدنی اشاره کرد. همچنین ایجاد اهداف صوری یا کاذب برای گمراه سازی سامانههای شناسایی و هدفگیری دشمن از دیگر تدابیر این حوزه است.
پدافند غیرعامل عملیات نظامی را نیز پشتیبانی میکند؛ از جمله کمک به بازسازی سریع مناطق آسیبدیده و بازگرداندن قابلیت عملیاتی واحدها، و نیز هماهنگی و مدیریت بحران. بهطور خلاصه، هدف نهایی پدافند غیرعامل در دوران جنگ حفاظت از جان مردم، تداوم زندگی روزمره، و جلوگیری از فلجشدن سیستمهای حیاتی در برابر حملات دشمن است.
سرلشکر عبدالرحیم موسوی، رئیس ستاد نیروهای مسلح، در هفته پدافند غیرعامل و در گفتوگویی در تاریخ ۳۰ اکتبر ۲۰۲۵ اظهار داشت: «پدافند غیرعامل ستون فقرات تابآوری زیرساختی و پایداری اجتماعی کشور است؛ زیرا بر اصول سهگانهٔ «پیشبینی، پیشگیری و پیشدستی» در برابر تهدیدات انسانساخت بنا شده و با هدف کاهش آسیبپذیری و استمرار خدمات حیاتی، بهعنوان راهبردیترین شیوهٔ مقابله با جنگهای سایبری، زیستی، شیمیایی، پرتویی، ترکیبی و فناورانه شناخته میشود(۱).»
ایشان افزود: «پدافند غیرعامل، نماد عقلانیت دفاعی و دوراندیشی راهبردی در صیانت از اقتدار ملی است.» تجربۀ جنگ ۱۲ روزه نشان داد تهدیدها میتوانند بهصورتهای پیچیده و ترکیبی و با سرعت و شدت ظاهر شوند؛ و تنها ملتهایی که از زیرساختهای مقاوم، آمادگی همگانی و انسجام ملی برخوردارند، میتوانند ایستادگی و ثبات را حفظ کنند. او تأکید کرد که با عبرتگیری از نبرد ۱۲ روزه و در پرتو قانون تشکیل سازمان پدافند غیرعامل، ورود مؤثر این حوزه به برنامهریزی ملی و استقرار اصول آن در زیرساختهای حیاتی نهتنها ضرورتی راهبردی بلکه تکلیفی قانونی و ملی است.
دریادار حبیبالله سیاری، معاون هماهنگکنندهٔ ارتش، نیز در پیامی پدافند غیرعامل را در هندسه کلان قدرت ملی، برآمده از عقلانیت دفاعی و تجلی پیوند علم، ایمان و فناوری دانست (۲). وی اظهار داشت: «روز پدافند غیرعامل یادآور نگاهی ژرف و تمدنساز به مقولهٔ دفاع و امنیت ملی است؛ نگاهی که از مرزهای تاکتیک گذشته و به افقهای راهبردی، آینده پژوهی و هوشمند سازی دفاع دست یافته است.»
با مقایسه پدافند غیرعامل ایران و اسرائیل مشاهده میشود که در هنگام جنگ، مردم ایران از امکانات پدافند غیرعامل مؤثری برخوردار نبودند. این در حالی است که نظام جمهوری اسلامی از زمان انقلاب بارها شعار داده است که اسرائیل را محو خواهد کرد؛ شعار و هدفی که دستکم مستلزم آمادگی واقعی برای درگیری مستقیم است. اگر قرار باشد عملاً چنین هدفی دنبال شود، ضروری است که طرحهای پدافند غیرعامل مبتنی بر مطالعات تهدید و امکانات دشمن تدوین شود. پرسش این است که آیا تجربۀ جنگ هشتساله با عراق کافی نبود تا برنامهریزیهای لازم برای مواجهه با اسرائیل، از جمله در جنگ ۱۲ روزه، انجام شود؟ بررسیها نشان میدهد در دوران جنگ ۱۲ روزه، ایران برنامهٔ اثربخشی برای پدافند غیرعامل در مقابله با اسرائیل نداشت و نظرسنجیها حاکی از آمادگی بسیار کمِ پدافند غیرعامل ایران نسبت به اسرائیل است.
برای روشنشدن وضعیت سازمان پدافند غیرعامل ایران، آن را با پدافند غیرعامل اسرائیل مقایسه میکنیم.
جدول مقایسه
| محور مقایسه | مؤلفه های پدافندی ایران | مؤله های پدافندی اسرائیل |
| نهاد اصلی مسئول | سازمان پدافند غیرعامل کشور زیر نظر ستاد کل نیروهای مسلح | فرماندهی جبهه داخلی زیر مجموعه ارتش اسرائيل |
| سال تأسیس و مینای قانونی | دستور مقام رهبر در سال ۱۳۸۲ برای تشکیل سازمان، مبنی قانونی ندارد، زیر نظر ستاد کل نیروها فعالیت میکند | قانون دفاعی ملی مصوبه سال ۱۹۵۱ إصلاحات پس از جنگ خلیج فارس سال ۱۹۹۱ |
| وظیفه اصلی | حفاظت از تأسیسات حیاتی مانند نفت، نیروگاه، ارتباطات، مقاوم سازی شهرها و مدیریت بحران های طبیعی و انسانی | حفاظت از جمعیت غیرنظامی، تداوم خدمات شهری، کاهش خسارات ناشی از حملات موشکی و تروریستی |
| مؤلفه های اصلی پدافند غیرعامل | مقاومسازی سازهها، حفاظت فیزیکی و اطلاعاتی از زیرساختها، آموزش عمومی، مانورهای پدافند غیرعامل در نهادهای دولتی | پناهگاههای خانگی، پناهگاههای عمومی، هشدار سریع، آموزش مردمی، تمرینهای دورهای، همکاری با شهرداریها |
| پوشش جمعیتی و شهری | پوشش بسیار ناهمگون؛ در شهرهای کوچک امکانات بسیار محدود | تقریباً تمام شهرها دارای پناهگاه یا فضای امن خانگی هستند؛ شهرهای مرزی کاملاً مجهزند. |
| آموزش همگانی | آموزشها بیشتر اداری و محدود به نهادهای دولتی؛ آگاهی عمومی در جامعه پایین تر است | آموزش رسمی از مدارس تا بزرگسالان؛ وبسایت رسمی با راهنمای زنده در شرایط هشدار |
| زیرساختار هشدار سریع | آژیرها و پیامکها در سطح محدود، بیشتر در حوزه زلزله و حوادث طبیعی فعال است | آژیرها، پیامک اضطراری، اپلیکیشن موبایل، سامانه یکپارچه هشدار سراسری |
| تجربه های بحرانی مهم | جنگ ایران و عراق، حملات سایبری، زلزلههای بزرگ، تهدیدات احتمالی از سوی اسرائیل یا آمریکا | جنگ خلیج فارس، جنگ لبنان دوم، عملیات غزه، حملات موشکی ایران |
| نقش شهرداری ها و جامعه محلی | وابسته به مصوبات ستاد کل؛ نقش شهرداریها بیشتر در بحرانهای طبیعی است | بسیار فعال؛ هر شهرداری موظف به داشتن واحد دفاع مدنی است |
| فناوری و هماهنگی با پدافند فعال | هماهنگی پدافند غیرعامل و فعال بسیار ضعیف است؛ تمرکز بیشتر بر حفاظت فیزیکی تا سامانههای هماهنگ دفاع. | کاملاً یکپارچه با سامانههای پدافند فعال مانند گنبد آهنین، فلاخن داود و پدافند هواهی پیکان ۱ و ۲ و ۳ |
| نقاط قوت | شبکه سراسری پدافند غیرعامل در حال توسعه؛ تاکید بر حفاظت زیرساختها | قانونمند، ساختاریافته، مردمی، با تجربه زیاد و فناوری پیشرفته |
| نقاط ضعف و چالش ها | ضعف در اجرا، کمبود بودجه، تمرکز بیش از حد بر امور نظامی و اداری، نداشتن آموزش مردمی مؤثر | فشار روانی مداوم بر مردم، هزینه بسیار بالا، تهدیدات جدید مانند پهپاد و جنگ سایبری |
با نگاهی اجمالی به جدول مشاهده میشود که پدافند غیرعامل ایران حتی در مراحل اولیهٔ اثربخشی هم ناکافی است. به طور کلی حفاظت از جمعیت غیرنظامی، تداوم خدمات شهری و کاهش خسارات ناشی از حملات موشکی در ایران در سطحی نیست که در جنگ ۱۲ روزه با اسرائیل دیده شود. در حوزهٔ شهرسازی و ساخت مسکن، سازوکارهای لازم برای ایجاد پناهگاههای خانگی و عمومی بهطور گسترده پیاده نشدهاند. هرچند رئیس ستاد نیروهای مسلح و معاونت هماهنگی به نقاط ضعف واقفاند، اما اجراییسازی این برنامهها نیازمند منابع و بودجهای است که بهدلیل وضعیت اقتصادی و تحریمها ممکن است فراهم نباشد.
معاون امور استانها و بسیج سازمان پدافند غیرعامل در نشستی اظهار داشته است که حفظ جان و مال مردم در پدافند غیرعامل بسیار مهم است و باید به ایمنسازی و ساماندهی موارد پرخطر در مناطق مختلف کشور توجه بیشتری مبذول داشت. بهگزارش ایرنا، سرتیپ دوم پاسدار محمدعلی قمی در جلسهٔ شورای پدافند غیرعامل استان قزوین تصریح کرد: «کمیتهٔ دایمی پدافند غیرعامل ۱۴ عضو دارد که پنج وزیر در آن حضور دارند و مصوبات آن برای تمامی دستگاههای اجرایی لازمالاجرا است.» او با اشاره به اینکه دستگاههای اجرایی باید برای هر شرایطی برنامهریزی و پاسخ اضطراری داشته باشند، گفت که پس از عملیات «وعدهٔ صادق»، ده بند پدافند غیرعامل از سوی این کمیته ابلاغ شده که نه مورد آن مربوط به استان قزوین است(۳).
سرتیپ قمی افزود که دستگاههای خدماتی و اجرایی کشور در جهت امنیت سایبری ملزم به حفظ امنیت دادههای خود هستند و با توجه به ناترازی انرژی، سازمانها باید نسبت به نصب و راهاندازی مولدهای اضطراری اقدام کنند. بهگفتۀ وی، مراکز در سطح استان قزوین شناسایی شدهاند که در حوزههای پدافند شیمیایی، درمان و ایمنی باید مورد توجه قرار گیرند. بررسی سخنان او نشان میدهد که کشور طرح و برنامۀ جامع سراسری پدافند غیرعامل ندارد و در هنگام جنگ، مسئولیت حفاظت از جان و مال مردم تا حد زیادی بر دوش خودِ مردم واگذار میشود.
معاون امور استانها و بسیج سازمان پدافند غیرعامل همچنین گفته است که دشمنان با جمهوری اسلامی که در برابر استکبار بایستد و از گروههای مقاومت پشتیبانی کند، مشکل دارند و افزود: «اگر حکومت دینی ناکارآمد باشد، دشمنان ما به دنبال توطئه علیه کشور هستند.» معاون سیاسی، امنیتی و اجتماعی استاندار قزوین، شهرام احمدپور، نیز در این نشست حضور داشت و تصریح کرد که استان قزوین بهدلیل شرایط خاص باید پدافند غیرعامل را مورد توجه ویژه قرار دهد. او به زیرساختهای حیاتی از جمله نیروگاه شهید رجایی و شرکتهای متعدد شیمیایی اشاره کرد و گفت این تأسیسات باید در حوزهٔ پدافند غیرعامل فعالتر شوند. سخنان او عمدتاً متوجه تأسیسات و شرکتها بود و دربارهٔ حفاظت از مردم در دوران جنگ بهصراحت سخن گفته نشد.
در مقابل، اسرائیل برای سازمان پدافند غیرعامل خود قانون و برنامه ریزی برابرِ قانون دارد. برنامههای این کشور برای حفاظت از جمعیت غیرنظامی، تداوم خدمات شهری، کاهش خسارات و آماده سازی شامل پناهگاههای خانگی و عمومی، هشدار سریع، آموزش مردمی، تمرینهای دورهای و همکاری با شهرداریها است. تقریباً تمام شهرهای اسرائیل دارای پناهگاه یا فضای امن خانگیاند؛ آژیرها، پیامکهای اضطراری، اپلیکیشنهای موبایل و سامانهٔ یکپارچهٔ هشدار سراسری در این کشور فعال است.
نشست مشترک جامعهٔ اطلاعاتی ایران با موضوع پدافند غیرعامل در تاریخ ۱ نوامبر ۲۰۲۵ بر همافزایی لایههای دفاع و امنیت در مصونسازی از زیرساختها تأکید داشت. در تمام نشستهای پدافند غیرعامل بیشتر تأکید بر زیرساختها و شرکتهاست که اغلب صاحبان این زیرساختها در جلسات حضور دارند. در این جلسه وزیر اطلاعات و مسئولان جامعهٔ اطلاعاتی کشور بر اهمیت و اولویت اجرای الزامات پدافند غیرعامل در دستگاههای خدماتی، زیرساختی و مراکز حاکمیتی تأکید کردند؛ در حالی که مردم و کشور ایران به پدافند غیرعامل قانونی و برنامهریزیشدهٔ سراسری نیازمندند.
نگاه انتقادی به ساختار حکمرانی نشان میدهد که برخی نهادها، از جمله رهبران کشور و نهادهای مسوول، بیشتر بر حفظ و حفاظت از منابع خود برای استمرار قدرت و منافعشان تمرکز دارند تا سرمایهگذاری در حفاظت از جان و مال عامّهٔ مردم. این درحالی است که سرمایهگذاری مناسب در پدافند غیرعامل میتواند هزینههای دفاعی را کاهش دهد و توان بازدارندگی کشور را در برابر تهدیدات افزایش دهد.
با توجه به آنچه گفته شد، نظام ولایی کشور در تأمین نیازمندیهای مردم حتی در دوران صلح ناتوان بهنظر میرسد و در صورت جنگ با یک قدرت خارجی، مردم از هرگونه سامانهٔ حفاظتی و امنیتی کافی محروم خواهند بود. نهادینهسازی فرهنگ پدافند غیرعامل در الگوی حکمرانی ملی و در فرهنگ عمومی جامعه ضرورتی آشکار است؛ امری که در عمل فاقد قانون مصوب و برنامهریزی جامع است. امید است ساختارهای تصمیمگیر با توجه به هشدار رئیس ستاد نیروهای مسلح و معاونت هماهنگی، و با بهرهگیری از تجربیات جنگ هشتساله و نبرد ۱۲ روزه، سازمان پدافند غیرعامل مؤثری را قانونی کنند و برای توانمندسازی عاملیتهای محلی و ملی طرح و برنامهریزی لازم را اجرا نمایند.
ناخدا محمد فارسی
۶ نوامبر ۲۰۲۵
1 – https://www.irna.ir/news/85982273/
2 – https://www.irna.ir/news/85982438/
3 – https://www.irna.ir/news/85982977
