” رستگاری یعنی اینکه وقتی دست کسی را می گیرید احساس ثواب نکنید ، احساس وظیفه کنید.”
شارمین میمندی نژاد ( موسس جمعیت امام علی )
در مساله یاریگری اجتماعی ، دو دیدگاه اساسا متفاوت وجود دارد:
دیدگاه ” لطف مدار ” و دیدگاه ” حق مدار “.
دیدگاه ” لطف مدار ” که در حال حاضر جریان اصلی را تشکیل می دهد ، مساله یاریگری را چیزی شبیه به ” تفقد ” و هبه ، با نگاهی از بالا به پایین صورت بندی می کند.
در این نوع نگاه ، همراه با جریان کمکها درجاتی از مدیونیت به صورتی زیرپوستی و نامحسوس بر گرده کمک شوندگان بار می شود. یک طرف لطف کننده است و طرف دیگر دریافت کننده الطاف.
دیدگاه دوم یا ” حق مدار” که کمیاب تر است، همانی است که در سخن میمندی نژاد در صدر این نوشتار منعکس است . یاریگری اجتماعی در این دیدگاه بخشی از “وظایف ” همگانی ، صورتی از همیاری اجتماعی و جزیی از حقوقی است که همگان بر گردن همگان دارند .از این منظر ، احساس تعلق به یک جامعه و انسجام حقیقی اجتماعی جز در سایه تامین حدی از حقوق اساسی برای همگان حاصل نخواهد شد . بدون این رویکرد ، ما اصلا نمی توانیم که ” ما ” بشویم.
دیدگاه اول ( لطف مدار ) در میان نئوکانهای آمریکا، محافظه کاران مذهبی یا غیرمذهبی و نیز در نظام های اقتدارگرا، نگرش غالب است.
این دیدگاه با تولید فضای مدیونیت و با حفظ جریان بالا به پایین قدرت در قالب فرایند کمک رسانی، از موضعی بنده نوازانه این فرایند را دستمایه ” حامی پروری ” می کند و آن را عامل بازتولید و تقویت مناسبات جاری قدرت می سازد. در این رویکرد، کمک رسانی اصیل و تامین حقوق همه مردم مبنا نیست بلکه کمک رسانی برای درصدی اندک و تنها تا آنجا که تصور خدمت رسانی را در اذهان عمومی موجب شود کفایت می کند؛ لذا جای تعجب نیست که این نوع نگاه، پیوند وثیقی با رویکردهای مردم فریبانه ( پوپولیستی ) داشته باشد و ژست ها و سیاستهای نمایشی و تبلیغاتی را دربرگیرد.
اما رویکرد ماهتماگاندی به یاریگری اجتماعی، ماهیتی از نوع دوم ( حق مدار ) داشت . همچنین با پیشینه تاریخی و اجتماعی متفاوت، سیاستگذاری های اجتماعی در کشورهایی نظیر سوئد ، دانمارک ، فنلاند ، نروژ و …. گونه هایی از رویکرد حق مدارند ( همچنین است دیدگاه بال چپ دموکراتهای آمریکا ، یعنی جناح برنی سندرز و البته نه همه دموکراتها ). در دیدگاه حق مدار، حقوق اجتماعی اولیه شهروندان ( از قبیل برخورداری از آموزش همگانی با کیفیت ) بایستی از ضمانت اجرایی کافی برخوردار باشد و در عین اهمیت و نقش مثبت خیرین در این میان، نمی توان بنیان تامین و تحقق چنین حقوقی را منحصرا به اراده های منفرد و گاهانه برخی افراد خیراندیش منوط کرد . این حقوق اجتماعی بایستی به صورت مستمر از طریق استقرار ترتیبات نهادی و قانونی ( تبعا با پشتوانه قوی اجتماعی و مردم نهاد ) تامین و تضمین گردد.
تا رسیدن به آنجا که دیدگاه دوم ( حق مدار) در جامعه ما به جریان اصلی تفکر یاریگری تبدیل شود، هنوز فاصله ای بسیار زیاد باقی است و مسیری بس پرفراز و نشیب فرا روی ماست. اما پیمودن تمام مسیرهای طولانی و سخت ، بهرحال با برداشتن گامهای نخستین آغاز می شود . پویش ” همیاری با دانش آموزان سیستان و بلوچستان ” حتما یکی از گامهای ارزشمند و مهم در گسترش نگرش حق مدارانه به آموزش همگانی است . به امید آنکه اغلب ما روزی جز این گروه اقلیت باشیم!
فرهاد میثمی
مهرماه ۱۴۰۰
بند ۴ زندان رجایی شهر
