اینک جامعه با اسطوره هایی سروکار دارد که در متن زندگی امروز ما حضور دارند که لزوما نیاز به شناخت و شناساندن آنان است. از آن جمله به چند شخصیت نظر کنیم؛ «ندا آقا سلطان، بیتا آذر، آزاده ضربی و ستار بهشتی، پویا بختیاری، نوید افکاری…»- شخصیتهایی که از گوشت و پوست و استخوان تشکیل یافته اند و فاصله زمانی آنان از ما بسیار ناچیز است. انسان های مینوی سرشتی که در تحولات چند دهه و چون آبان خونین جان دادند.
مراد ما از حافظه تاریخی چیست؟ حافظه تاریخی چه اهمیتی در بسیج عمومی، آگاهی سیاسی- اجتماعی- فرهنگی و همگرایی نیروهای میدانی در تحولات بنیادین به دست می دهد؟ حافظه تاریخی چه نقشی در غرور و وحدت ملی یک جامعه دارد؟ چرا نیروهای اجتماعی در عبور از جمهوری اسلامی نیاز به حافظه تاریخی و یادآوری کوشش گذشتگان دارند؟
تاریخ و حافظه تاریخی از سازگاری مفاهیم در بازخوانی احوال انسانی به دست می آید. انسانهایی که در شرایط مقتضی، محیط، وضع اجتماعی، بافت فرهنگی و… زیست مشترک دارند، بالطبع از حافظه تاریخی مشترکی هم برخوردار می باشند. حافظه تاریخی بیشمار فاکتورهایی را شامل می گردد. در مطلب زیر کوشش می شود تا موارد همسنگی رابطه بین گزاره های «تاریخ و حافظه تاریخی با واقعه خونین آبان ۱۳۹۸» بیان، و چرایی یادآوری آنرا در گذر از حاکمیت جمهوری اسلامی مورد تاکید قرار دهیم.
«علم تاریخ» یعنی مطالعه گذشته انسان (ها)، که با رخدادهای جزئی، خرد و منحصر به فرد که به یک شخص یا جامعه یا کشوری تعلق دارد، مربوط می شود. تاریخ تنها تکرار روایتها و وقایع گذشته نیست، بلکه حوادثی استوار است که به انتخاب «راوی تاریخ» از گذشته ترسیم می شود تا درک و روایتی مشترک و متناسب با احوال انسان امروز به دست دهد! تاریخ نگاری مانند هنرمند- پیوند منطقی و عقلایی میان رخدادها برقرار می سازد و با ایجاد روابط علی و معلولی (دیالکتیکی)، مجموعه معنادار در فهم از گذشته فراهم می سازد. پس علم تاریخ حاصل تعامل راوی تاریخ با وقایع است برای ایجاد رابطه منطقی بین گذشته- حال و آینده!
در تعریف ما اساسا تاریخ نگاری مدرن بر این اساس استوار است که هر ملتی با مطالعه گذشته بتواند – به مفهومی که در «دانش نشانه شناسی» مراد است- به خوانش تازه از حیات جمعی دست یابد که هم از خطاهای گذشته دور باشد، و آنطور که لازم است سرنوشت خویشتن را سامان دهد. به این معنی حافظه تاریخی الگوواره ای است از نمادها، مفاهیم، علامت ها و حتی حرکات تصویری که به مثابه نوعی «پیام» ابتدا توسط گروه یا جامعه ای از انسانها پذیرفته می شود و پس از آن (در هم زمانی با امکانات موجود) واقعیت و زیست اجتماعی آن گروه را شکل می دهد. (دریافت آزاد از کتاب نشانه شناسی: نظریه و عمل (مجموعه مقالات)، فرزان سجودی، نشر علم)
پس حافظه تاریخی برداشت جامعه امروز از گذشته خود است. اگر تاریخ حاصل این برداشت است که به تعریف خط موازی بین اسباب جدا از هم یعنی «گذشته- حال و آینده» یک ملت می پردازد. «حافظه تاریخی» ارتباط معنایی این پیوستگی را ممکن می سازد. چگونه؟ حافظه تاریخی با برساخت وقایع نزدیک به زمان «یا تاریخ دم دست»، به تاریخ و تداوم آن معنا می دهد. پس معنایی خط ارتباطی بین گذشته، حال و آینده «حافظه تاریخی» است. (دریافت آزاد از کتب؛ استنفورد، مایک- درآمدی بر فلسفه تاریخ ترجمه احمد گل محمدی تهران نشر نی – انوشه حسن و ثاقب مرتضی- تاریخ و ترجمه گفت و گو در کتاب ماه تاریخ و جغرافیا شماره ۱۶۶ اسفند ۱۳۹۰- دورانت، ویل و اوریل، درسهای تاریخ، ترجمه محسن خادم- تهران انتشاران ققنوس ۱۳۸۶)
حافظه تاریخی محتمل ناشی از ضعف، سرخوردگی و ناامیدی و ناکامی های تاریخی هم می باشد که مراد ما در این متن به همین خوانش بستگی می یابد. اما در تاریخ حقیقی و مرور زمان «رخدادها و بعدها، همین وقایع تبدیل به هویت و حافظه قوم و ملت» می شود! (زرین کوب، عبدالحسین- تاریخ در ترازو، تهران انتشارات امیرکبیر ۱۳۸۱)
در این استدلال حافظه تاریخی می تواند فهم جمعی یک ملت از گذشته خود را شامل شود. و به این دلیل است که ما خوانش چنین روایت تاریخی از «آبان خونین ۱۳۹۸» را در گذار از حاکمیت استبداد دینی جمهوری اسلامی مورد تاکید قرار می دهیم! زیرا باور داریم که (پس از جنبش مشروطه و انقلاب ۵۸) برای ساختن و شکوفایی ایران مدرن و برآمدن دولت- ملت، نیاز به «خوانش تازه از تاریخ ایران» داریم! روایتی نو که فهم مشترکی از مرحله گذار رژیم تمامیت خواه کنونی به جامعه آزاد، آباد با حکومتی سکولار و روابطی دموکراتیک… را تسهیل نماید. روایتهایی که در دوره پس از مشروطه هم اتفاق افتاد که البته به ناکامی گرایید. که به گمان ما مهمترین سستی آن به دلیل عدم برساخت از مبارزات جاری و پیوند منطقی و روایت گونه آن برای دست یابی به ارزشهای برتر «آزادی، برابری و عدالت» بود!
بازخوانی اسطوره ها در جنبش های اجتماعی پس از حاکمیت جمهوری اسلامی و «آبان ۱۳۹۸»
همانطور که گفتیم جامعه ایران در مرحله گذار از حاکمیت جمهوری اسلامی، لزوما برای تحقق اهداف نهضت اجتماعی با ماهیت «سکولار- دموکرات و دولت رفاه» نیاز به خوانش جدیدی از تاریخ و وقایع و روایتهای تاریخی متناسب با مرحله گذار دارد. در این فرایند یکی از مهمترین مبانی که می تواند بسیج فراگیر و دموکراتیک را حاصل سازد، فهم و درک مشترک یا «آگاهی تاریخی و جمعی» از وضع امروز جامعه برای دستیابی به هدف های تعریف شده می باشد. و همانطور که گفتیم از مواردی که در آگاهی تاریخی و جمعی یک قوم یا ملت می تواند کارگر افتد شرح روایت و عمل انسانهایی است که به گذشته نزدیک ما پیوند عمیق دارد که آنرا به نام «اسطوره یا استوره» می شناسیم. به گمان ما جنبش آبان ۱۳۹۸ چنین خوانشی دارد. اگرچه در گذشته مفهوم «اسطوره» در مورد شخصیت های تاریخی در قالب ذهنی و در برداشت های داستانی، تمثیلی و خیالی- ارائه می شد، ولی در جامعه امروز ایران به دلیل عصر رسانه و فضای مجازی و دستیابی به اطلاعات و اخبار روز فاصله های تاریخی کمتر گشته است. و ما بین اسطوره و جامعه امروز همزمانی بوجود آمد! اینک جامعه با اسطوره هایی سروکار دارد که در متن زندگی امروز ما حضور دارند که لزوما نیاز به شناخت و شناساندن آنان است. از آن جمله به چند شخصیت نظر کنیم؛ «ندا آقا سلطان، بیتا آذر، آزاده ضربی و ستار بهشتی، پویا بختیاری، نوید افکاری…»- شخصیتهایی که از گوشت و پوست و استخوان تشکیل یافته اند و فاصله زمانی آنان از ما بسیار ناچیز است. انسان های مینوی سرشتی که در تحولات چند دهه و چون آبان خونین جان دادند. سنتهای مبارزاتی برجای گذاشتند و گذشته مبارزات سرکوب شده جامعه را با مرگ و نیستی خود به امروز و آینده گره زدند! منادیان استبداد دینی گرچه جسم آنان را ربودند اما آنان قلب ها را تسخیر کردند و به حیات و زیستن و هستن معنای تازه بخشیدند. و شاید به همین خاطر است که می گویند «انسان ها خود تاریخ خود را می سازند ولی نه بر پایه اراده آزاد و نه در چارچوب شرایطی که زیست شدند. بلکه آنان در چارچوب شرایط موجود و به ارث رسیده که فراروی آنان قرار داشت»، بنای تاریخ جدید را بنیان نهادند! (برداشت آزاد از کتاب درآمدی بر فلسفه تاریخ- استنفورد، مایکل- ترجمه احمد گل محمدی تهران نشر نی ۱۳۸۲)
