روان شناسی و رفتار شناسی تحلیلی شکنجه، اشکبوس طالبی

استفاده از تمامی یا بخش هایی از این مقاله فقط با ذکر منبع مجاز می باشد.

این مبحث را با روایتی از ویکتور فرانکل، روان شناس مشهور آلمانی شروع می کنم. 

فرانکل ، هفت تن از اعضای خانواده خود را در اردوگاه های آدم سوزی نازی ها به جرم یهودی بودن از دست داد. ولی او زنده ماند و امیدوار. وقتی از او پرسیدند کدام عامل باعث شد که شما زنده بمانید و چنین امیدوار و در جستجوی معنی زندگی، جواب داد: “فقط یک چیز مرا زنده نگه داشت؛ که زنده بمانم و در سالن دانشگاه برای دانشجویانم در مورد روان شناسی افراد شکنجه شده صحبت کنم.”

چکیده مطالب

مقدمه: شکنجه از بدو تاریخ اجتماعات بشری وجود داشته است و در اشکال متفاوتی و به کرات از طرف برده داران، فئودال ها، فرمانروایان دینی، روسای کلیسا ها، حاکمان، امیران، سپاهیان و روسای ایلات در مورد انسان های خودی و غیرخودی اعمال می شده است و بعضی از انواع آن بسیار وحشتناک و تکان دهنده بوده اند؛ مثل زنده به گور کردن یا کندن پوست و پر از کاه کردن انسانهای خاصی  وبر دروازه شهر آویختن ؛ و یا زندانی را زنده زنده به گچ گرفتن و یا به دار آویختن از جرثقیل در خیابانهای ط تهران و شهرستانها!؟

در روم باستان شهادت برده،  قبل از شکنجه اثری نداشت و شخص شکنجه شونده می بایستی در زیر شکنجه اعتراف می کرد تا بعدا در دادگاه  از این شهادت ها  بر علیه او استفاده شود!

حتی پیامبران و اشخاص مورد احترام مذهبی نیز از آسیب شکنجه مصون نبوده اند. یا خود شکنجه کرده اند و یا مورد شکنجه واقع شده اند! در مسیحیت، خود حضرت عیسی شکنجه شده و به صلیب کشیده می شود. مریم مجدلیه نیز از جمله قربانیان شکنجه است. در دین اسلام سمیه دختر خباب، مادر عمار و یاسر اولین قربانی شکنجه و پسر عامر دومین شهید شکنجه در اسلام است.

در تاریخ ایران، شکنجه داستانی طولانی دارد. می توان از شکنجه مزدک و مزدکیان، بزرگمهرحکیم ، مانی و مانویان، بابک خرم دین،ابو مسلم خراسانی ، خاندان برمکیان در دربار خلفا، ذکریای  رازی، سمک عیار، منصور حلاج، حسنک وزیر، آغا محمد خان قاجار، لطفعلی خان زند، میرزا تقی خان امیر کبیر، فرخی یزدی، شوریده شیرازی،تیمور تاش و داور ،  رضایی ها، گلسرخی ها،  مرضیه احمدی اسکویی ها، اشرف دهقانی ها، ذوالنورها، خسرو قشقایی ها ، سعیدی سیرجانی ها، پورزند ها، منتظری ها، فروهر ها ، محمد مختاری ها، شاپور بختیارها ،فریدون فرخزادها، قاسملوها ، زهرا کاظمی ها، زهرا بنی یعقوب ها، ترانه موسوی ها، سهراب اعرابی ها، محمد کامرانی ها، محسن روح الامینی ها، کمانگر ها، سحابی ها، ستوده ها، ضیا نبوی ها وستار بهشتی ها… نام برد..

تعریف شکنجه:

تعریف کلی: شکنجه انجام هر عملی است تحت فشار و زور بر خلاف میل انسان برای گرفتن اقرار یا اجبار برای همکاری؛ و این حالتی است که فرد شکنجه شده برای زنده ماندن و نجات خود مجبور به رفتاری می شود که در شرایط عادی قادر و یا مایل به انجام آن نیست. طبق این تعریف:

تبعید یک نوع شکنجه است. اخراج از کار به دلایل سیاسی و مذهبی نوعی شکنجه است. تفتیش عقاید و یا شنود مکالمات تلفنی و یا ورود به سایت های شخصی و نیز تجاوز به حقوق شهروندی یک انسان استرس زا و مصداق عمل شکنجه است. فشارهای مذهبی برای تغییر مذهب، فشارهای سیاسی، فشارهای اجتماعی در نوع لباس، نوع غذا، نوع دوست داشتن، نوع نوشیدن، نوع عشق ورزیدن، نوع سوگواری و حتی نوع نماز خواندن می تواند در زمره شکنجه قرار گیرند.

ممانعت از غذا، خواب ، هوای آزاد و محدودیت ملاقات با اعضای خانواده ، زند ان انفرادی ، واعدام مصنوعی از خشن ترین نوع شکنجه ها قلمداد شده اند..

با این تعریف می شود گفت شکنجه رفتاری است که متضاد آزادی و کرامت انسانی است. اگر این تعریف کلی را قبول کنیم می توان چنین نتیجه گرفت که هر کدام از ما در برهه ای از زندگی شخصی مان ، نوعی شکنجه را تجربه کرده ایم که برایمان فراموش نا شدنی است.

تعریف خاص و حقوقی شکنجه

شکنجه مجموعه رفتارهای سیستماتیک یک شخص حقوقی در مورد یک شخص حقوقی دیگر می باشد که تحت آموزش های ایدئولوژیکی، مذهبی، قومی، حزبی و سیاسی انجام می شود. بنابراین شخص شکنجه گر عامل و کارگزار یک سیستم فکری، سیاسی، حزبی، ایدئولوژیکی یا قومی است که برای هدف مشخصی شکنجه می کند.

از دیدگاه حقوقی تعریف شکنجه مشخص تر و جهان شمول تر است. بر اساس ماده یکم کنوانسیون منع شکنجه مصوب سازمان ملل متحد (۱۹۸۴) این طور آمده است:

“هر عملی که به واسطه آن و تعمدا درد و رنجی شدید، خواه جسمی یا روحی، بر فردی اعمال شود آن هم برای اهدافی چون کسب اطلاعات یا اعتراف گیری از وی یا یک شخص ثالث و یا به هدف تنبیه او به دلیل انجام عملی که او یا شخص ثالثی مرتکب شده، و یا مظنون به ارتکاب آن می باشد؛ یا با هدف ارعاب و واداشتن او یا شخص ثالث به انجام کاری، و بنا بر دلایل تبعیض آمیز از هر نوع ، شکنجه محسوب می شود به ویژه هنگامی که چنین درد و رنجی از سوی یک مقام یا فرد دیگری با سمتی رسمی یا به تحریک یا رضایت یا قبول وی اعمال شده باشد”.                                                                            

با این که اکثر کشورهای جهان از جمله ایران، قانون منع شکنجه مصوب سازمان ملل را امضا کرده و خود را متعهد به اجرای آن دانسته اند، اما حد اقل نیمی از این کشورها هم به صورت علنی و هم به صورت مخفی مخالفین خود را شکنجه می کنند. بنا به گفته Carinci ، ۱۶ کشور از ۲۰ کشور بزرگ صنعتی جهان(G20) زندانیان خود را شکنجه می کنند  ” کشورهایی مثل : چین، روسیه ، آمریکا، برزیل و آنگلیس

تعریف روان شناختی شکنجه : 

هرگونه عملی که منجر به اختلال در حواس ، عملکرد مغز و یا اختلال  در شخصیت انسان دیگر شود شکنجه محسوب می شوند که می توانند جسمی یا روانی و یا ترکیبی از این دو باشند.  Bazoglu, 1992)

این شکنجه ها درروان شناسی به ۶ گروه مشخص طبقه بندی شده اند.

1. محرومیت از خواب
2. سلول انفرادی(در جهت قطع رابطه فیزیکی و روانی و اجتماعی)
3. ایجاد ترس( از طریق خرد کردن شخصیت-  توهین های مداوم- قطع ارتباط با گذشته فردی و از بین بردن کنترل فردی بر خود وبر زندگی.)  
4. اعمال انواع خشونت ها وتجاوز های جنسی یا فرهنگی و مذهبی
5. ایجادعمدی ترس های مخرب و تهدیدهای  جسمی- جنسی – روانی – ناموسی و تهدید های مرگ.
6. لخت کردن زندانی و قرار دادن او در هوای سرد و غیر قابل تحمل در تاریک خانه و یا ترساندن او از سگ و سایر حیوانات خطر ناک                                                                                                         .

اکنون که به تعریف و چگونگی شکنجه پرداختیم ، این پرسشها در ذهن می نشینند که : شکنجه گر کیست و چگونه آدمی است؟ 

آیا شکنجه گر زاده می شود؟ ودارای ژنوتیپ متفاوتی است؟

آیا شکنجه گر پرورده می شود؟ چگونه خانواده و یا سیستم حکومتی خاص ، شکنجه گر تولید می کنند؟

آیا شکنجه گر یک بیمار روانی است که هیچگونه آگاهی و کنترل بر رفتار خود ندارد؟ 

آیا شکنجه گران آدم های عادی بوده اند که در پروسه آموزش های مخصوص و پاداش های مخصوص تغییر پیدا می کنند و به شکنجه گر تبدیل می شوند؟ 

این نوشته تلاش دارد تا در حد امکان به این پرسشها پاسخ دهد و یا لا اقل چراغی بر تاریکی های این مبحث پیچیده بتاباند.

تحلیل ریشه های شکنجه:                

بعضی از روان شناسان بالینی، در تفسیرو تحلیل عمل شکنجه روی دو عامل اساسی انگشت می گذارند؛ یکی شکنجه های کابردی و دیگری شکنجه های سادیستی (بیمار گونه). 

هر دو نوع شکنجه برای سرپوش گذاشتن بر ترس عمیق شخص شکنجه گر است. در نوع اول منبع ترس در بیرون شخص شکنجه گر می باشد و در نوع دوم ترس از درون شخص شکنجه گر و گذشته پاتولوژیک زندگی وی نشات می گیرد. می توان این دلایل را به شرح زیر بر شمرد و در جریان بحث امروز در حد امکان به بعضی از آن ها  پرداخت:

1-  شکنجه برای گرفتن اطلاعات جهت مجازات های بعدی زندانی ( کاربردی)                                

2- شکنجه برای گرفتن اطلاعات و مجبور کردن زندانی به همکاری؛ در این نوع شکنجه از کشتن زندانی پرهیز می شود چرا که اطلاعات فرد زندانی از خود وی اهمیت بیشتری دارد.(کاربردی)                     

3- شکنجه به عنوان انجام فریضه دینی و تکلیف الهی برای اجرای فرامین خدا یا نماینده خدا. (کاربردی) 

4- شکنجه های سادیستی که شخص شکنجه گر برای ارضای تمایلات سرکوب شده خود و سرپوش گذاشتن بر ترس، درماندگی، حقارت و ضعف های خود اقدام به شکنجه دیگران می کند. رفتار شکنجه گر در این نوع از شکنجه ها  بعضا خارج از کنترل، افراطی و خصومت آمیز می باشد. ( Rage)  شکنجه گر عمدتا با هدف انتقام و دیگر تخریبی و برای ارضای خود، زندانی را شکنجه می کند. در حقیقت شکنجه گر خود کودک آسیب دیده و شکنجه شده ای است که که اکنون فرصت یافته است تا انتقام شکنجه های خود را از زندانی بی پناه بگیرد. که در روان کاوی  این پدیده را(پدیده جا بجایی) می نامند.یعنی خشونت فرو خفته و کهنه ، از موقعیتی به موقعیت دیگر جابجا می شود.

5- شکنجه در زمان جنگ در زندان و یا در حین درگیری های خیابانی؛ در این نوع شکنجه، شخص شکنجه گر عمدتا برای اطاعت فرامین افراد مافوق و همراهی با ساختار حکومتی برای رسیدن به امنیت روانی، اقدام به شکنجه دیگران می کند. چرا که از دست دادن امنیت و موقعیت ، برای وی هم ترسناک  وپرهزینه می شود. این پدیده  در روان شناسی اجتماعی ، یکی از تکنیک های( اطاعت کردن جهت همرنگی) قلمداد می شود. (باتور و سیال دینی 2006)

6- شکنجه برای به دست آوردن مجدد کنترل، اعتماد به نفس، برتری و احساس رضایت مندی که خود یک مکانیسم دفاعی روانی نا خود آگاه می باشد. که در روان کاوی کلاسیک به این پدیده  ( مکانیسم دفاعی جبران) می گویند.  

تمامی موارد فوق دارای یک پویایی روانی درونی شده مشترک می باشند: ترس و عدم امنیت روانی نهادینه شده

ترس از غضب الهی و آتش جهنم، ترس از مافوق، ترس از دشمن، ترس از گذشته تاریک خود، ترس ار دست دادن موقعیت اجتماعی و سیاسی، ترس از دست دادن خانواده و جان و مال و ناموس، ترس از دست دادن شرافت و حیثیت و آبرو، ترس از رانده شدن از اجتماع، ترس از مجازات های اجتماعی و امثالهم.

فرم های مختلف شکنجه

برای روشن تر شدن مطلب می توان شکنجه را به انواع مختلف تقسیم بندی کرد. عده ای آن را به شکنجه های جسمی، روانی، اجتماعی و مذهبی و جنسی تقسیم بندی می کنند و عده ای شکنجه را به 3  نوع سفید و قرمزو خاکستری نامگذاری می کنند.

منظور از شکنجه سفید شکنجه های روانی است که روح و روان و یا مغز شخص شکنجه شونده را مورد تجاوز قرار میدهند که  اثر جسمی قابل مشاهده کمتر آشکار است؛ مثل زندان مجرد، محرومیت حسی، محرومیت از خواب،به هم ریختن ساعت بیولوژیکی بدن، توهین، تنهایی مطلق، بستن چشمان، پوشاندن سر و صورت طوری که شخص نتواند صدایی بشنود یا چیزی ببیند، محدودیت غذایی، محدودیت توالت رفتن، محرومیت از فضای آزاد، محرومیت از صحبت کردن با خانواده، محرومیت از اطلاعات جهان خارج، اعدام مصنوعی، بردن زندانی به تماشای مراسم اعدام، ندادن جسد زندانی به خانواده وی، پنهان نگه داشتن محل دفن زندانی از خانواده وی، اخذ پول و جریمه از خا نواده برای تحویل جسد، تحقیر کردن، تراشیدن موی سر، تف کردن بر سر و صورت زندانی،سر زیر آب کردن. فیلمبرداری پنهانی از حمام کردن یا توالت رفتن خانم های زندانی و تهدید به پخش آنها، دادن اخبار دروغ و شرم آور در مورد اعضای خانواده زندانی و یا آوردن  روزنامه های تقلبی به زندان ، و …  همگی از انواع شکنجه های سفید هستند که به منظور اختلال در حواس و اختلال در کارکرد مغز زندانی  به کار گرفته می شوند. تحقیر شخصیت، ایجاد احساس ترس در زندانی جهت دادن احساس  تنهایی و بی پناهی و نا امیدی  به زندانی  ، همگی آثار روانی دراز مدتی بر زندگی عادی شخص شکنجه شده ، خانواده، و دوستان او باقی می گذارد.مثل افسردگی – اضطراب – بیخوابی – کابوس سو ظن شدید به اطرافیان- احساس گناه و تمایل به خود کشی – خشم و پرخاشگری  به زن و فرزند و گرایش به دیگر کشی و اعتیاد نمونه هایی از این واکنش های روانی هستند. اما این بدان معنی نیست که این شکنجه های سفید روی دستگاه بیولوژیکی و سیستم عصبی شخص شکنجه شده بی تاثیر باشند. 

طپش قلب، فشار خون بالا، به هم خوردن توازن فعالیت های درونی بدن با جهان خارج، سوء هاضمه، زخم معده، عدم میل جنسی، رفتار و تفکرات وسواسی ، بیماری های قلبی و تنفسی، تشنج، بی خوابی، میگرن و انواع و اقسام واکنش های جسمی کوتاه مدت و دراز مدت از جمله ایست قلبی یا پیشرفت در بیماری سرطان می توانند از پی آمد های این نوع شکنجه ها باشند..

منظور از شکنجه های  قرمز، مجموعه شکنجه هایی است که جسم فرد را مورد آزار و تعرض قرار می دهند که البته اثرات روانی و روحی بعدی به همراه خواهند داشت؛ مثل کتک زدن، شلاق زدن، تعزیر، سرپا نگه داشتن، آب ریختن روی سر، فرو بردن سر در توالت، سوزاندن بدن با سیگار، کشیدن ناخن ها، وارونه آویزان کردن از سقف، قپانی کردن، در تا بوت گذاشتن متهم، تجاوز جنسی فردی و جمعی، لخت کردن و در سرما نگه داشتن، ادرار کردن روی سر و صورت، حمله با سگ، بستن دست و پا با زنجیر در ملا عام، سوزاندن با اتو، شوک الکتریکی، سوزاندن با آب جوش، مثله کردن، فرو کردن اشیا به داخل بدن، شکنجه فوتبال (اصطلاح ساواکی ها)، کهریزکی کردن،( اصطلاح اسلامی ها)، سنگسار و در نهایت کشته شدن در زیر شکنجه.

شکنجه های خاکستری ، به ترکیب شکنجه خای سقید و قرمز اطلاق می شوند که در هدف ، رساندن آسیب های روانی و هم آسیب های جسمی است. مثل اجبار به مصاحبه تلویزیونی .

امروزه، حکومت های تمامیت خواه، دریافته اند که شکنجه های سفید ( شکنجه های روانی) کم هزینه تر از شکنجه های جسمی یا( شکنجه های سرخ) می باشند ودر شکستن زندانی موثر ترند چرا که این جسم زندانی نیست که تسلیم می شود بلکه این مغز زندانی است که تصمیم می گیرد که مقاومت کند و یا تسلیم شود . و معمولا این نوع شکنجه ها در چهار دیواری سلولها و یا در زندان های مخصوص به کار گرفته می شوند و جنبه علنی ندارند مگر این که حکومت حساب شده و عامدانه بخواهد تا ترس را در جامعه نهادینه کند آنو قت است که این شکنجه ها در ملا عام صورت می گیرند و این خشونت ها البته تقدیس هم می شوند…. مثل شلاق زدن در ملا عام و یا اعدام زندانی با جر ثقیل در خیابان که می گویند تعزیر اسلامی است!!؟؟

روان شناسی و تحلیل رفتاری شکنجه گر در قبال زندانی

با توجه به زمینه تاریخی یاد شده اکنون به اصل مطلب که روان شناسی شکنجه است می رسیم.

کسانی که با پروسه روان درمانی آشنایی دارند می دانند که در جریان روان درمانی، شخص درمان گر با خبرگی و با بهره گیری از تکنیک های حرفه ای خود تلاش می کند تا در یک شرایط انسانی و با ایجاد اعتماد متقابل، به شخص درمان پذیر کمک کند تا نسبت به مشکلات شخصی خود آگاهی جدیدی پیدا کرده و در حل آن بکوشد. در این رابطه روان شناس یا روان کاو می کوشد تا اجزای به هم ریخته شخصیت بیمار را به هم نزدیک کرده و بیمار را در راه حل مشکل یاری رساند و او را به یگانگی، سلامت و کارآمدی در زندگی سوق دهد. در این پروسه درمان گر نقش بازسازنده شخصیت درمان پذیر را دارد. این رابطه بین روان درمانگر و درمان پذیر یک رابطه مساوی، انسانی، با مسئولیت و سراسرهمراه با  حسن تفاهم است. در حقیقت در پروسه روان درمانی شخص درمان پذیر، آگاهانه و داوطلبانه، اضطراب ها، ترس ها، نا امیدی ها، واماندگی ها و شکست های خود را با اعتماد کامل با درمان گر در میان می گذارد با آگاهی به این که اطلاعات داده شده بر علیه او به کار نخواهد رفت و کاملا خصوصی خواهند ماند. 

اما این پروسه در روابط فیمابین شکنجه گر و شکنجه شونده کاملا برعکس می باشد. شکنجه گر نه تنها در جهت تکمیل شخصیت و حل مشکل شکنجه شونده تلاش نمی کند، بلکه هدف شکنجه گر تکه تکه کردن شخصیت حقوقی، انسانی و اجتماعی زندانی است. هدف تکه تکه کردن هویت زندانی ، تخریب شخصیت زندانی و تهی کردن او از انسانیت و بعد دادن هویتی جدید به اوست . او به عنوان کارگزار نیروی سیاسی حاکم چنان وانمود می کند که فعال مایشاء است. جان، مال، ناموس، شرافت، شخصیت، مردانگی، زنانگی، هویت، احترام و همه چیز شنکجه شونده یا زندانی در ید قدرت اوست و اساسا شخص شکنجه شونده دارای هیچ هویت انسانی نیست. و از کرامت انسانی تهی است . ضد دین است و یا خرابکار و یا وابسته به دشمن و منافق بی بصیرت است . معاند است و طاغی. بلکه این بازجوست  که مظهر اخلاق و وطن پرستی است. اوست که قانون می سازد، تفسیر می کند، قضاوت می کند و اجرا می کند. رابطه از بالا به پایین است. زندانی خودی نیست ، دیگری است متفاوت است ودر صف مقابل ایستاده است .  اگر مسایل مذهبی و انجام فرایض دینی هم اضافه شود ، آن وقت شکنجه گر فکر می کند که خیر مطلق است و زندانی شر مطلق  و طاغی.

*شکنجه گر در تلاش است تا با انواع شکنجه های جسمی، روحی و اجتماعی دردناک، فرد زندانی را به نقطه درماندگی و بی پناهی و تنهایی و ناتوانی مطلق برساند و او را از گذشته و تاریخجه فردی و خصوصی خود جدا کرده  وبه اصطلاح شخصیت  او را بشکند و از شکسته شدن شخصیت زندانی احساس غرور و نخوت و پیروزی می کند تا بر خشم های کهنه و فرو خفته و غیر قابل کنترل خو د(Rage )تسلی دهد و یا احترام و موقعیت اجتماعی بهتری را در سیستم حکومتی مسلط پیدا کند.یعنی خود را به حکومت نزدیک تر کرده و با آن همانند سازی و همنوایی (conformity) کند. این پروسه شکنجه کردن معمولا سیستماتیک و ساختاری هستند و در مورد مخالفان سیاسی و مذهبی بکار گرفته می شوند. 

بنا بر این رابطه بین بازجو یا شکنجه گر و شکنجه شونده در جریان بازجویی در زندان یک رابطه افقی و مساوی نیست، بلکه یک رابطه خطی، نا مساوی و از بالا به پایین است. یعنی رابطه این دو شخص ناشی از یک برنامه ریزی گسترده و سیستماتیک است که شکنجه گر از انواع تکنیک ها استفاده می کند تا شکنجه شونده را مجازات کرده اورا از شخصیت و هویت خود تهی کرده و ا و را به جایی برساند که برای زنده ماندن از گذشته خود بریده و آدم جدیدی شود آن طور که سیستم اراده می کند و گرنه مرگ در پیش رو ست. یعنی ( خود ) او را که متفاوت و غیر است بگیرد و ( خود ) جدیدی به او بدهد که مثل شکنجه گر است . این است که شکنجه شونده دیروز به شکنجه گر امروز تبدیل می شود. پدیده تواب سازی در زندان های ایران را از این منظر گاه می شود تحلیل کرد. لذا تمام این فرایند، یک رابطه معیوب، غیر انسانی ، غیر قانونی و پا تولوژیک است چرا که: 

1-  این رابطه به هیچ وجه رابطه برابری نیست. یکی از قبل محکوم و دیگری حاکم است.

2- عادلانه نیست چرا که یکی از حداکثر امکانات برخوردار است و دیگری از حداقل امکانات.

3- انسانی نیست چرا که یکی خود را انسان برتر و صاحب قدرت، نماینده اخلاق و قانون مدار می داند و دیگری یک حیوان، یک انسان خطاکار، مجرم، کافر، ملحد، خراب کار و یا جاسوس است.

4- پارادوکسیکال است چراکه یکی مورد حمایت اجتماعی، سیاسی و حزبی است اما دیگری از حمایت اجتماعی برخوردار نیست و حتی وانمود می شود که مایه ی ننگ خانواده و اجتماع است.

5 – غیر قانونی است چرا که از طرف کنوانسیون منع شکنجه  سازمان ملل در 1984 غیر قانونی اعلام شده و…… کشورهای عضو آین مصوبه را امضا گرده اند.

6  پاتولوزیک و بیمار گونه است چرا که اثرات این شکنجه ها در جسم و روان شکنجه شونده دیر پاست و زندگی سالم و بار آور را از او می گیرد..

شنکجه گر با استفاده از تمام تبلیغات رسمی و حکومتی چنان وانمود می کند که او معیار اخلاقی جامعه و عامل امنیت اجتماعی است و شکنجه شونده باعث تهدید و از هم پاشیدگی اجتماع است. در حقیقت شکنجه گر چنین می پندارد که ایدئولوژی حاکم بر اجتماع آسیب پذیر شده،  اگر حکومت  ببازد  وی نیز بازنده این بازی خواهد بود. او موقعیت اجتماعی خود را تابعی از حکومت می داند و چنین توجیه می کند که اقدام او در راستای حفظ جامعه است و شخص شکنجه شونده باید از وی برای این کار سپاسگزاری هم بکند؛ وحتی تقاضای مدال قهرمانی هم می کند!!

اما در حقیقت ، شکنجه گر هم به راستی به نوعی شکنجه می شود. نه به وسیله خودش بلکه به وسیله مسئولین بالاتر از خود. او هم به نوعی (خود) را از دست می دهد تا ( خود ) دیگری که مطلوب حکومت است بدست بیاورد . او نیز ترس زده و نگران آینده خود می بشود .او نیز قربانی است.

روان شناسی امروز چه می گوید؟

آیا می توان پروفایل شخصیتی شخص شکنجه گر رابررسی کرد؟

درتحلیل شخصیت افراد شکنجه گر به دو عامل اساسی باید توجه کرد. 

1. عامل روان شناختی. (عوامل درون زاد)  
2. عامل جامعه شناختی و فرهنگی( عوامل برون زاد)

الف. عوامل روان شناختی: در بررسی این عوامل زمینه های خانوادگی – تربیتی شخص از دوران اولیه کودکی به خصوص چهار چوب تربیتی خانواده ، خانه و مدرسه و گروه همسالان مورد بررسی قرار می گیرد . روان شناسان بالینی از جمله …….Ferdinand Haenel……روی زمینه های سادیستی تکیه می کنند و دیگرانی چون.Theodor Aderono روی شخصیت نوروتیک یا اقتدارگرا که  در دوران کودکی زندگی نا بسامانی داشته اند و مورد تحقیر ، سرزنش و تنبیه مداوم از طرف بزرگترها قرارگرفته اند. در حقیقت چنین تحلیل می شود که شخص شکنجه گر همان کودک  شکنجه شده و تحقیر شده با امیال سرکوب شده است که به اتاق باز جویی می آید و ونا خود آگاه انتقام سرکوب ها ، حقارت ها و توهین های مداوم از طرف بزرگتر ها را از زندانی باز پس می گیرد تا بر اضطراب و بی کفایتی ته نشین شده خود مسلط شود. یعنی خصومت و پرخاشگری را که از جای دیگر گرفته است به زندانی در بند وبی پناه تخلیه می کند . این پروسه تخلیه روانی یا جابجایی را در روانکاوی…Displacement..می گویند در این تحلیل های آسیب شناسانه ، جای پای محرومیت های شدید جنسی نیز دیده می شود چه بسا مواردی ثبت شده است که این افراد در کودکی ، نوعی آزار جنسی توسط بزرکتر ها را تجربه کرده اند  و اثرات منفی این گونه آزار جنسی همچنان در ذهن آنها باقی مانده است تا در وقت مناسب  به شکلی جا بجا شده خود را نشان دهند.  

ب.  عوامل اجتماعی- فرهنگی   در تحلیل رفتار شخصیت شکنجه گر و تجاوز کار ، روان پزشکان و روان شناسان اجتماعی ، عوامل تربیتی و آموزش های اجتماعی را دلیل عمده می دانند که تحت عنوان situational factors  شناخته می شوند .این شرایط اجتماعی را می توان چنین تقسیم بندی کرد. 

الف. اطاعت و فرمانبرداری- Obedience    .ما از کودکی یاد گرفته ایم تا از بزرگان اطاعت کنیم وقتی که در خانه ایم ، باید از پدر اطاعت کنیم وقتی که پا به مدرسه می گذاریم از معلم و ناظم و مدیر مدرسه فرمان ببریم وقتی بزرگتر می شویم از رئیس های خود فرمانبرداری کنیم و وقتی بزرگتر می شویم از مجتهد و یا رهبر فرمان ببریم و این الگوی رفتاری اطاعت و فرمانبرداری تا حدی در ما نهادینه می شود وجای هیچ چون و چرا و پرسش هم ندارد. لذا رفتار اجتماعی ما ، بر اطاعت و تسلیم محض شکل می گیرد .

ب..پدیده همرنگ شدن یا Conformity  که در این روند انسان آسیب دیده و قدرت طلب با سیستم مسلط جامعه و حکومت اقتدار گرا، همرنگی و هماهنگی  و همانند سازی می کند تا در زیر چتر حمایتی آن به آرامش و یگانگی رسیده و بر ترس و اضطراب درونی خود مسلط شود .

 چندین تحلیل آماری نمونه ای ، در کشور های مختلف نشان داده اند که در شرایط عادی 70 در صد افراد جامعه تمایل به این همرنگ شدن با قدرت را بطور خوکار نشان داده اند!!؟؟

پ – تقدیس خشونت : در جوامع و فرهنگ هایی که خشونت به امری روزمره و عادی تبدیل می شود ،  توده مردم آرام آرام حساسیت خود را به رفتار خشونت آمیز از دست می دهند  ومناسبات خشونت آمیز بین شهروندان عادی و روزمره می شود و به نوعی مکانیزم روانی و یا سازش اجتماعی بدل می شود. در این شرایط روانی و اجتماعی ، شخص قدرت فردی و کنترل شخصی خود را بر زندگی از دست می دهد و و برای رسیدن به امنیت اجتماعی ،  در خدمت سیستم مسلط اقتدار گرا درمی آید تا در قبال از دست دادن هویت فردی ( individual Identity)به هویت اجتماعی برسد.
. در جوامعی که هویت قومی – نژادی – مذهبی و یا ایدیولوژیکی به طور متمرکز و همه جانبه تبلیغ می شود ، جایی برای شخصیت فردی و حقوق فردی  یا حقوق شهر وندی باقی نمی ماند . لذا جمع و گروه برای شخص تصمیم می گیرد . فرد  به سادگی در جمع و یا توده بی هویت حل می شود و به عنوان کار گزار قوم – نژاد- مذهب و اید ئولوژی مسلط قرار می گیرد و از مسئولیت های فردی خود شانه خالی می کند . اصولا مسئولیت فردی  و وجدان فردی  تماما در خواست پیشوا و یا رهبر و یا حزب مسلط و یا فشار های اجتماعی و فر هنگی تحلیل می رود.

ج – اطاعت وفرمانبری کورکورانه ازما فوق:  در این روند شخص خود را مامور و معذور می بیند و حتی اگر هم بخواهد به ندای وجدان بیدار شده و اخلاقیات فردی خود جواب داده و از همرنگی و اطاعت شانه خالی کند، هزینه زیادی را باید پرداخت کند . سیستم حکومتی اقتدار گرا ، چنین فرصتی را فراهم نمی کند ویا هزینه ها را بسیار بالا می برد و یا شخص نیمه راه را قرنطینه کرده و ارتباطات اجتماعی و حتی خانوادگی او را محدود کرده تا امکان بررسی اوضاع جاری را از او بگیرد در حقیقت تحت نظر می شود. 

تحقیقات روان شناسی امروز چه می گویند؟                  

یکی از اولین تحقیقات علمی در مورد روان شناسی شکنجه به سال 1950 بر می گردد. در این سال ارتش آمریکا و سازمان سیا با ارائه یک بودجه تحقیقاتی به مبلغ دویست و پنجاه میلیون دلار به بخش روان پزشکی دانشگاه مک گیل در مونترئال کانادا، خواستار مطالعه در مورد اثرات محرومیت های حسی و محرومیت از خواب  بر روی انسان شدند. دکتر اوون کامرون رییس بخش روان پزشکی، با استفاده از تکنیک های مختلف و حتی با استفاده از دارو های روان گردانی مانند پی.ای.پی و یا ال.اس.دی این تحقیق را به مدت ده سال ادامه داد. نتیجه این تحقیقات در سال 1960 در پایگاه هوایی بروکس متعلق به ارتش آمریکا واقع در تگزاس در اختیار سازمان سیا و ارتش ایالات متحده گذاشته شد. خلاصه نتیجه این تحقیقات چنین است:

“محرومیت حسی و پروسه تدریجی منزوی کردن فرد، مهم ترین عامل تولید نشانه های شیزوفرنی، اضطراب، توهم، هذیان، مالیخولیا، افسردگی بالینی و رفتار های ضد اجتماعی می باشد.”

منظور این است که با بلوکه کردن سیستم های حسی حرکتی یک انسان می توان محتوای افکار این شخص را دست کاری کرده و به اصطلاح وی را شستشوی مغزی داد. چرا که مغز بدون ارتباط با جهان خارج به هیچ عنوان قادر به تولید فکر و تحلیل و حل مسائل روزانه نخواهد بود.

یکی دیگر از تحقیقات تکان دهنده در مورد روان شناسی شکنجه به وسیله دکتر میل گرام و همکارانش در دانشگاه استانفورد و ییل انجام شده است که بعد ها پایه روان شناسی شکنجه در ده ها کشور جهان گردید. دانشگاه ها و موسسات معتبر علمی صد ها تحقیق مشابه در مورد این پدیده انجام داده اند از جمله تحقیقی که چند سال پیش در دانشگاه مریلند انجام شد.

دکتر میل گرام در تحقیقات خود در پنجاه سال پیش به طور تکان دهنده ای ثابت می کند که انسان های عادی و خود کفا، تحت  تشویق ها و حمایت های سازمان یافته ( مقام های  با لا دست)، می توانند خود به یک شکنجه گر تبدیل شوند. 

اجازه بدهبد روی این تحقیقات روان شناسی و جامعه شناختی کمی مکث کنیم.

 دکتر میل گرام و همکارانش از بین دانشجویان داوطلب فوق لیسانس ،عده ای را انتخاب کردند. ابتدا تمام این افراد انتخاب شده را با آزمون های شخصیتی مورد بررسی قرار دادند که همگی سالم، عادی، خود کفا و بدون مشکلات روحی و روانی پاتولوژیک بودند. این گروه داوطلب برای اجرای این آزمون روانی دستمزد دریافت می کردند. یک گروه به عنوان آزمایش گر و گروهی دیگر به عنوان آزمایش شونده و خود دکتر میل گرام نیز به عنوان راهنما و مسئول تحقیق، ناظر بر این تجربه علمی بود. 

آزمایش گر در اتاقی قرار داشت و آزمایش شونده در اتاقی دیگر با شیشه های یک طرفه. دکتر میل گرام و همکاران می توانستند از اتاق فرمان بر روند تحقیقات نظارت کنند. یک سیستم مدار بسته که می توانست از اتاق آزمایش گر به آزمایش شونده  با درجات مختلف شوک الکتریکی وارد نماید. هیچ کدام از آزمایش گرها که خود موضوع این  آزمایش بودند نمی دانستند که این سیستم شوک الکتریکی واقعی نیست. اما آزمایش شونده ها به وسیله دکتر میل گرام آموزش داده شده بودند که نسبت به شوک های الکتریکی پاسخ های مناسب بدهند. آزمایش گر،  از آزمایش شونده می خواهد که به سوال های چهار جوابی پاسخ دهد و در برابر هر پاسخ غلط می بایست 15 ولت شوک الکتریکی دریافت کند. دستگاه طوری تعبیه شده بود که انگار هر بار ولتاژ شوک الکتریکی افزایش می یابد و شخص آزمایش شونده با واکنش های متناسب را نشان می داد که شوک الکتریکی دریافت کرده است. این پروسه همچنان تکرار می شد تا این که میزان ولتاژ در دهمین تست به 150 ولت می رسید و صدای آزمایش شونده به مراتب دردناک تر و با ضجه و التماس همراه می گشت. و فریاد بر می آورد که این آزمایش انسانی نیست و می خواهد که این آزمایش متوقف شود.  در این مرحله عده کمی از آزمایش گر ها آزمایش را متوقف می کردند چرا که درد حاصل از شوک الکتریکی را در آزمایش شونده مشاهده می کردند.(هم دلی و هم نوایی با شکنجه شونده) 

دکتر میل گرام به عنوان مقام مسئول به آنها دستور می داد که این بخشی از آزمایش می باشد و این که آنها می بایست ادامه دهند. پروسه وارد کردن شوک الکتریکی ادامه یافت تا به 300 ولت رسید. فریاد آزمایش شونده (شکنجه شونده) به آسمان بر می خواست. فقط 25 درصد از آزمایش گرها رغبتی به ادامه آزمایش نشان ندادند و حاضر به توقف این روند شدند. 

این بار دکتر میل گرام به عنوان مقام بالا و مسئول پروژه (کارگزار بزرگ حکومت) به آنها گفت که هیچ راه برگشتی وجود ندارد و باید این پروسه  تا آخر پیش برود و این که هیچ گونه مسئولیتی متوجه آزمایش کنندگان نمی باشد. جالب این که تحت این دستور ها و تشویق ها و چراغ سبز ها، حدود 65 درصد آزمایش گرها به ادامه پروژه تا میزان 450 ولت شوک الکتریکی پیش رفتند. در این مقطع دیگر از فرد آزمایش شونده یا شکنجه شده صدایی بر نمی خواست گویی که جان داده است. آزمایش گرها این بار بدون کوچکترین همدلی و احساس گناه ، از زجری که آزمایش شونده متحمل شده بود بی تفاوت بودند. فقط 35 درصد از آزمایش گر ها قادر به ادامه کار نبودند. این عده صحنه را ترک کرده و این آزمایش را غیر اخلاقی، غیر انسانی و نا عادلانه ارزیابی کردند و مبالغ دستمزد خود را پس داده و با اعتراض پروژه را ترک کردند. (یعنی فقط 35 درصد از افراد عادی با شکنجه شونده هم دلی کردند و 65 درصد با مسئولین پروژه دستورات مافوق. این آزمایش بحث ها وانتقاد های زیادی را بدنبال داشت و بعد ها در 30 کشور دیگر با فرهنگ های متفاوت انجام شد و نتایج خیلی شبیه یکدیگر بودند!!

نتیجه گیری این آزمایش ها

دکتر میل گرام و همکارانش این پروژه را در دانشگاه های دیگر از جمله در دانشگاه ییل دوباره انجام دادند و به شکل تکان دهنده ای به نتیجه یکسان رسیدند. او چنین جمع بندی کرده است:

1- انسان های عادی و سالم در شرایط خاص می توانند فقط به خاطر اطاعت و همنوایی با قدرت و بر خلاف چارچوب های اخلاقی، مذهبی و سیاسی خود تبدیل به شکنجه گر شوند و اعمالی را انجام دهند که در شرایط عادی قادر به چنین رفتاری نخواهند بود.

2- انسان های عادی به سادگی می توانند تحت شرایط خاصی بر خلاف میل شخصی خود دست به رفتار ها و اقدامات عجیب و غریب بزنند.

3- انسان ها به سادگی برای هم رنگ شدن، به خواست نیرو های مافوق گردن می نهند و با آنها هم رنگ می شوند؛ مانند پدیده نازیسم.

4- انسان ها در شرایط  جدال بین خود آگاهی از یک طرف و در خواست های اجتماعی  از طرف دیگر، به رهبران روی می آورند.

5- انسان ها خصوصا در شرایط بحرانی و عدم امنیت اجتماعی و جنگ های داخلی به طرف گروه های مرجع و نیروهای پر قدرت روی  می آورند.و نهایت این خود بیگانگی در جامعه ایران ، در سال 57 خود را نشان داد و سالها طول کشید تا بخشی از آن توده های ذوب شده به خود آگاهی و اعتراف  رسیده و اظهار پشیمانی بکنند..

دکتر میلگرام و همکاران ایشان  اضافه می کند: ” شاید بتوان پدیده هایی مانند کشتار های دسته جمعی و نسل کشی در آلمان و ایتالیا و نازیسم، فاشیسم و امثال آن را بر این اساس مورد بررسی قرار داد. افراد عادی که انسان های بزه کاری هم نیستند، خودشان را با صاحبان قدرت همانند می کنند تا با جامعه همنوایی کرده و به شهروند نمونه تبدیل شوند.” 

سروان چارلز گراینر جونیور، افسر زندانبان درزندان  ابوغریب در بغداد، که مسئول اصلی شکنجه های زندانیان ابوغریب بود در مورد پروسه بازجویی از زندانی هایش چنین می گوید: ” به عنوان یک مسیحی می دانستم که این کار غلط است و نباید انجام بدهم اما من یک افسر زندانبان بودم و مشغول انجام وظیفه بودم و راهی دیگر هم نداشتم چرا که تحت اوامر مافوق بودم.” وقتی از او سوال می شود که از شکنجه یک انسان دیگر چه احساسی به وی دست می داد خیلی بی پرده می گوید: “از این که می دیدم مردی در مقابل من برهنه است و در خود ادرار و مدفوع می کند به خود می بالیدم که من بر سرنوشت او حاکم هستم.”

اریک فروم روان شناس مشهور آلمانی در کتاب گریز از آزادی به تفصیل ، جریان گرایش به نازیسم را در مردم آلمان تحلیل کرده است و همچنین دکتر هانا آرنت این پدیده را در زندان های آلمان به خوبی نشان داده است که در شرایط بحرانی، مسئولیت های فردی به کناری می روندو شخص هویت خود را گم کرده و با نیروهای برتر اجتماعی همانندی می کند. 

تراژدی از هم پاشیده شدن یک انسان و به زانو در آمدن یک زندانی

شاید بتوان با قاطعیت چنین گفت که تنها تکیه گاه و آخرین سنگر دفاعی یک انسان بدن او باشد که توسط پوست محافظت می شود ؛ یعنی جسم فیزیکی او؛ که این بدن با ویژگی های بسیار خصوصی، فردی، شخصی و روانی آن فرد را در قبال دیگران و جهان خارج محافظت می کند و به اصطلاح “خود” او را از گزند محفوظ می دارد. وجود فیزیکی و جسمانی فرد برای هر شخص در بر گیرنده و محافظ شخصیت تاریخی، شکست ها، پیروزی ها، عشق ها و ناکامی ها، و مملو از احساسات و عواطف آگاهانه و نا آگاهانه شخصی اوست. فقط اوست که صاحب آن است و می تواند با آنها کنار بیاید و به آنها معنی دهد و هیچ کس را به آن اجازه دسترسی نیست مگر این که خود بخواهد.

این میدان خصوصی  personal space برای هر کس عزیز، مقدس، دست نیافتنی و کاملا فردی و آشناست و کسی را بدون اجازه حق ورود به آن نیست. مسلمان یا غیر مسلمان، بی دین یا دیندار، مسیحی یا کلیمی فرقی نمی کند.

شکنجه  پروسه ای است که این میدان مقدس و خصوصی در آن مورد تهاجم و دست اندازی واقع می شود و در حقیقت پوست شکافته می شود و حریم خصوصی فرد در معرض دید همگان قرار می گیرد . درست مثل این که کسی با پای نا پاک و آلوده و مست و مدهوش وارد مکان مقدسی شده باشد؛ همانند ورود سگ به مسجد از دید مسلمانان.

این دست اندازی و تجاوز زمانی به شکنجه سیستماتیک سیاسی تبدیل می شود که در ملاء عام، حساب شده و آگاهانه، تعمدی و تکراری و همراه با خشونت های  سادیستی و تجاوز جنسی همراه می گردد؛ درد آور تر آن که این خشونت، دست درازی و تجاوز، با احساس غرور و رضایت خاطر و لذت بردن عریان شکنجه گرهمراه می گردد و به دفعات و با توجیهات عقلی، مذهبی و حتی گاهی ملی رنگ می گیرد!  تکان دهنده تر این که این افراد با تبلیغات زیاد و مداوم به عنوان (قهرمان های ملی ) و یا ( سرداران اسلام) به جامعه تلقین می شوند. البته که اثر تخریبی این گونه رفتار های خشونت آمیز و توام با شکنجه، در بین گروه های همسان بیشتر است؛ مثل شکنجه یک ایرانی به وسیله یک ایرانی دیگر یا شکنجه یک مسلمان توسط یک مسلمان دیگر یا شکنجه یک مجاهد بر سر موضع توسط یک مجاهد تواب دیگر یا شکنجه یک کمونیست توسط یک کمونیست دیگر؛ یا تایید شکنجه کردن یک وکیل دادگستری توسط قاضی دیگر، که در مورد حکومت های تمامیت خواه و اقتدار طلب ، این گونه رفتار ها به کرات ثبت شده اند.

پس از اجرای این شکنجه ها، شخص شکنجه شده آسیب هایی را تجربه می کند که کاملا برایش تازگی دارد و برایش زجر آور، شرم آور، غیر قابل قبول و نامفهوم و چرکین است. حال فرقی نمی کند که شکنجه سفید یا قرمز، جسمی یا روحی باشد که البته این ها از هم جدایی ناپذیر هستند. چرا که شکنجه های سفید یا روانی اثرات و جراحات و زخم های دیرپایی به جا می گذارند که گاهی قبول آنها به سادگی امکان پذیر نیست وسالها روان درمانی مداوم و خدمات روانپزشکی و باز پروری لازم است تا شخص بتواند با آن کنار بیاید . از این نظر شکنچه های روانی مصداق تخریب مستمر حقوق بشر قلمداد شده که می تواند در داد گاه های بین المللی  ، در هر زمان رسیدگی شوند.

واکنش های رفتاری فرد شکنجه شونده

شخص شکنجه شده در بازخورد با شکنجه هایی که تجربه کرده به شیوه های مختلف واکنش نشان می دهد. غالبا این رفتارها به شکل احساس گناه، پشیمانی، عصبانیت، زود انگیختگی، خشم غیر قابل کنترل، خود تخریبی، حواس پرتی، کابوس، گریه، اختلال در حافظه، اختلال در تفکر منطقی، اختلال در شخصیت، بی خوابی یا کم خوابی، کم اشتهایی، گوشه گیری، سوء ظن به دیگران، مشکلات تنفسی، مشکلات ادراری، مشکلات جنسی، سردرد های مزمن،  علاقگی به زندگی و دل مردگی، باز آفرینی خاطرات ضربه روانی، کابوس های مداوم ، بی اضطراب، حس عدم امنیت، مشکلات خانوادگی و جدایی و طلاق،  پناه بردن به الکل، افسردگی و گاهی اقدام به خودکشی بروز پیدا می کند. این مجموعه رفتاری را در علم روان شناسی اختلالات پس از ضربه یا تراما می نامند. چرا که شکنجه خود باعث ضربه روحی عمیق و فراموش نشدنی است. باید یادآوری کنم که آثار به جا مانده از این شکنجه ها می تواند برای مدت زمان طولانی و نا معلومی با شخص شکنجه شده همراه باشد و هیچ زمان مشخص و قابل پیش بینی برای رها شدن از آثار این ضربات روحی وجود ندارد مگر این که با روان درمانی- باز پروری و خدمات روان پزشکی عمیق و طولانی به شخص کمک کرد تا شخصیت از هم گسیخته خود را باز سازی کرده و  با تنش های روانی آن  کنار بیاید. 

مجموعه این اختلالات و ناهنجاری های بعد از شکنجه ممکن است به انکار یا فرار کامل از واقعیت منتهی شود. انرژی به وجود آمده در سیستم شخص شکنجه شده می تواند به سه طریق ممکن کانالیزه شده و خود را نشان دهند:

برای نمونه محمد جواد، پسرک هفده ساله ای که پس از متحمل شدن شکنجه در زندان گوانتانامو(2003) دست به خودکشی زد و یا آن جوان سبز که بر اثر تحمل تجاوز جنسی در کهریزک در یکی از شهرهای اصفهان خود را حلق آویز کرد (گزارش بابک داد 1389). 

اجازه دهید این پروسه روانی را باز هم بیشتر باز کنم؛ اگرچه که تکان دهنده، آزاردهنده و چرکین است. 

به شکلی روان کاوانه می توان ادعا کرد که واکنش های شخص شکنجه شده در سه جهت اصلی کانالیزه می شود که دو راه آن به تخریب  تدریجی خود و یا دیگری  می انجامد.

1- فرد شکنجه شده ممکن است راه اول را برگزیند. او بدن یا جسم خود را به مثابه بزرگ ترین و اصلی ترین دشمن خود می شمارد چرا که فکر می کند با این جسم لگد مال شده آشنایی ندارد و این بدن و جسم دیگر مال او نیست چون تکه تکه شده است ومورد دست درازی قرار گرفته و شکافته شده و دیگر مقدس و خصوصی نیست. هویت فردی او انسجام و یگانگی خود را از دست داده و به تکه های غیر آشنا تبدیل شده است. ایده ها، آرزو ها، آرمان ها، اخلاقیات، احساسات و عواطف او درست مثل خرابه های شهری زلزله زده به هم ریخته، مچاله شده و به کوهی از تل و خاک تبدیل شده است و این جسم و روح تکه تکه شده دیگر به او تعلق ندارد؛ خصوصی و شخصی نیست؛ باید از آن فرار کند و آن را از خود بیرون برد تا از شزش رها شود چرا که آلوده شده و به آن دست درازی شده است. حال انسانی را دارد که با وقاهت مورد تجاوز جنسی قرار گرفته و دیگر حتی نمی تواند با همسر خود رابطه معقول جنسی برقرار نماید. 

2- راه دیگری که فرد شکنجه شده بر می گزیند نیز راه بی فرجامی است. او بر اساس ترس درونی شده و نهادینه شده با زندان بان یا شکنجه گر و حتی بالاتر از آن با رهبر یا پیشوا همانند سازی می کند و یکی می شود و برای زنده ماندن (تنازع بقا) در غالب بازجو، شکنجه گر، تواب، تیر خلاص زن، جاسوس و فرد لو دهنده  در خدمت سیستم حاکم اجتماعی در می آید. حتی برای اثبات این دگر گونی رفتارهای تند روانه تری از خود باز جو نشان می دهد . دست به اقداماتی می زند که حتی برای شکنجه گران کار کشته هم عجیب و باور نکردنی است. مثلا ممکن است برعلیه خانواده خود اعمال انجام دهد که باور کردنی نباشد.و حتی ممکن است به شکنجه گر و بازجوی خود دل ببندد و به او عشق بورزد( رفتار مازوخیستی) در نتیجه تجربیات لاجوردی، حاج داود و امثال اینها در زندان های ایران در مورد همانند سازی یک زندانی با زندانبان و شکنجه گر و تبدیل شکنجه شونده به شکنجه گر (تواب سازی) را می توان در همین راستا تحلیل روان شناختی کرد.( احساسات دوگانه  نفرت و عشق به شکنجه گر)

شاید زیاد غیرعادی نباشد اگر بگوییم که در هر کدام از ما که اینجا نشسته ایم شاید یک شکنجه گر بالقوه خوابیده است؛ یک لاجوردی کوچک، یک تهرانی دیگر و حتی یک دیکتاتور کوتوله که هنوز مجال بیداری نیافته است ! 

*در خاطرات آقای اصلانی، مصداقی،غفاری وخانم منیره برادران و دیگران در زندان های اوین و غزل حصار پدیده تواب سازی و هم رنگ شدن زندانی شکنجه شده با زندان بان  شکنجه گر، به روشنی بیان شده اند. تواب یا شکنجه گر جدید تا جایی پیش می رود که از شکنجه گر خود پیشی می گیرد و حتی بدون هیچ تامل، تیر خلاص را بر دوستان، هم کیشان و هم قطاران و حتی اعضای خانواده خود و همسر خود شلیک می کند.این پدیده تکان دهنده در روان شناسی اجتماعی شناخته شده است و به آن group  polarization  می گویند وآن وقتی است که اعضای گروه برای تایید شدن بیشتر در گروه به اقداماتی دست میزند که خارج از انتظارات گروه است. و حتی تند روانه تر و خشن تر از سایر اعضا عمل می کنند تا با افراد بالا دست همنوایی بیشتری بکنند. پدیده ای که در فرهنگ عامیانه بدان ( کاسه از آش داغ تر ) می گویند.

تحلیل  روان شناختی این پدیده چنین است که شخص شکنجه شده به جای مبارزه با شکنجه گر، برای حفظ خود ، احساس حقارت و فروشکستگی خود را به جای این که متوجه شخص شکنجه گر و یا سیستم سیاسی نماید، با یک جابه جایی روانی، خصومت و دشمنی خود را متوجه شخصیت پاره پاره شده خود می کند و خود را مسئول می داند و با احساس گناه و پشیمانی و ندامت و یا طلب بخشش و مغفرت از شکنجه گر و سیستم حکومتی، خود را به سیستم حکومتی آویزان می کند وبرای اثبات این جابجایی و دگرگونی ، دست به اعمالی می زند که خود شکنجه گر را هم انگشت به دهان می کند. 

آقای حاج داود و لاجوردی و مرتضوی و شریعتمداری با مهارت تمام این پروسه گسستن از خود و پیوستن به سیستم را به اجرا در آوردند تا جایی که زندانیان جوان، آن ها را پدران روحانی، فرشتگان آسمانی و ناجیان آنها از مسیر کفر قلمداد می کردند.

باید گفت که انسان شکنجه شونده درست مثل هر انسان عادی دیگر برای ادامه زندگی و بقا احتیاج به آب، غذا، هوا، نور، خواب، صحبت کردن با دیگران، رابطه خانوادگی و دیگر محرک های محیطی دارد. این نیاز های اولیه برای ادامه زنده بودن خود جسمی و خود روانی بسیار مهم است. شکنجه گر در قدم اول دستگیری در زندان، تمام این نیاز های اولیه زندانی را در کنترل خود می گیرد و آن ها را از زندانی دریغ می کندو دسترسی زندانی را به آنها قطره چکا نی می کند. شکنجه گر تحت آموزش های روان شناسی خود به ان چه که انجام می دهد واقف است وآگاهانه با ارایه یکی از این نیاز ها در عوض زندانی را وادار می کند تا دو قدم به تخریب شخصیت خود یا پروسه شستشوی مغزی نزدیک تر شود او  منتظر می ماند تا  نتیجه این محرومیت ها و داد و ستد های روانی را  در زندانی مشاهده کرده و نقاط ضعف او را به دست آورده تا پروسه استحاله روانی او را پیش ببرد… از طرف دیگر زندانی چنین می پندارد که این محرومیت ها نتیجه منطقی رفتار خود اوست و مرتب با خود کلنجار می رود که اگر چنین و چنان نمی کردم چنین و چنان نمی شد. 

لذا خود را  شما تت می کند و مستحق توبیخ می داند. و این همان چیزی است که شکنجه گر می خواهد. 

در این حالت است که وی دست به دامان توبه می گردد و از شکنجه گر می خواهد که او را عفو کند؛ درست مثل پدر یا مادری که فرزند خاطی خود را می بخشد. جالب این که مفهوم جسم یا تن، به سادگی می تواند به مفهوم خانواده، فامیل، گروه یا حزب سیاسی و قوم و ملیت گسترش یابد. لذا شکنجه گر آگاهانه تلاش می کند که این خود گسترش یافته را نیز بشکند و تکه تکه و متلاشی کند و با اعمال محدودیت های حساب شده کلیه مناسبات زندانی را اعم از ملاقات ها، تلفن، ارتباط از طریق نامه نگاری، دسترسی به روزنامه و اخبار را تحت کنترل خود در می آورد و زندانی را نسبت به خانواده ، دوستان، گروه ، حزب و حتی قوم و ملیت خود بدبین و متنفر می کند.

در زندان های اوین و غزل حصار حتی نگاه کردن به زندانی دیگر و یا لبخند زدن به زندانی دیگر که نشانه ای از ایجاد ارتباط اجتماعی است به شدت کنترل می شده است. برای در هم ریختن سازمان فکری زندانی، شکنجه گر یا بازجو آگاهانه اطلاعات و اخبار غلط و نا درست در اختیار زندانی می گذارد و حتی مجلات و روزنامه های چاپ شده جعلی در اختیار آن ها می گذارند. به طور مثال با بیان مسائلی چون “همسرت درخواست طلاق دارد” یا “مادرت همه چیز را به ما گفته است” یا “خواهرت هم اکنون در زندان است” یا “رهبرانتان با خوردن اولین سیلی همه چیز را افشا کردند” و…کوشش می کند تا رابطه ی منطقی زندانی را با دنیای خارج از هم بگسلد و آخرین مقاومت های زندانی را در هم بشکند.

با این ترفند ها ، شکنجه گر نه تنها جسم زندانی را مورد حمله قرار می دهد بلکه تلاش می کند تا مغز زندانی را مغشوش و از تفکر منطقی و پیوسته باز دارد.

3-  اما راه سوم تلاش برای حل مساله با توجه به شرایط  موجود می باشد. اگرچه لازم به ذکر است که کاربرد این شیوه معمولا در میان فعالان و سیاسیون و اعضای احزاب و کسانی که به قول معروف می دانند وارد چه بازی خطرناکی شده اند، و بر اعمال و گفتار و کردار خود آگاه هستند و کنترل دارند، عرف می باشد و شهروندان عادی  یا جوانان کم سن وسال ، کمتر به این درجه از خود هشیاری در شرایط زندان و شکنجه مجهز هستند و در نتیجه آسیب پذیر تر می باشند. 

در این حالت شخص شکنجه شده کمتر خود را درگیر احساسات و عواطف می نماید و عمده نیروی فکری خود را روی پدیده شکنجه در زندان یا در اجتماع متمرکز می کند و به دنبال طرف مقصر نمی گردد. چرا که شخص بازجو یا شکنجه گر نیز از دید وی خود یک قربانی از قربانیان سیستم حکومتی است. لذا او سعی می کند کمتر وارد مقوله جنگ قدرت بین خود و شکنجه گر شود. 

در نتیجه شخص شکنجه شده با توجه به شرایط سنی و میزان تجربیات و آگاهی ها سعی می کند تا اثرات شکنجه را بر خود به حداقل برساند و در حقیقت با شکنجه گر یک نوع بازی روانی را شروع می کند. او نهایتا تلاش می کند تا شکنجه گر را به بازی گرفته و بدون بروز نقطه ضعف از جانب خود، نقطه ضعف های شکنجه گر را پیدا کرده و از آن در راستای کم کردن اثر شکنجه بر خود استفاده بهینه کند. 

در این حالت خود را قرنطینه کرده و از نظر روانی درون سنگری قرار می دهد تا امنیت بیشتری برای خود فراهم سازد و از بازی خوردن  به دست شکنجه گر خود را کنار می کشد. ممکن است جا خالی بدهد و با این ترفند بازی را با قواعد خود ادامه دهد. لذا از دادن هرگونه نقطه ضعفی به شکنجه گر خود داری کرده و گاهی حتی آدرس عوضی می دهد. شخص شکنجه شونده در این روش به خوبی به ظرفیت بیولوژیکی و روانی خود آگاه است و آستانه تحریک و آستانه تسلیم خود را می شناسد. با یک مثال زنده این قسمت را به پایان میبرم . خانم شیرین عبادی در کتاب خود به نام ( قفس طلایی) ازتجربیات خود در زندان اوین چنین می گوید.” نمی دانستم که که در هنگام توالت رفتن و دوش گرفتن از من مخفیانه فیلم برداشته اند. در جریان بازجویی ، به من گفتند که این فیلم ها در اختیار داریم و می خواهیم پخش کنیم تا همگی بدن لخت تو را ببینند ……..گفتم. حتما این کار را بکنید……اما در نهایت چنین نکردند.

 در این گونه تاکتیک ها، تمام تلاش زندانی  بر این متمرکز می شود که مانع رسیدن شکنجه گر به نقطه شکست وی و آستانه تحمل ناپذیری اش گردد. 

اجازه بدهید دیاگرام عینی این پروسه را با استفاده از تئوری روان پزشک بنام اطریشی، هانس سلیه روشن نمایم.

در محدوده پروسه مقاوت، شخص ممکن است تمام آثار و نشانه های بیماری و در هم ریختگی روانی را از خود نشان دهد اما هنوز از انجام کارهای روزانه خود ناتوان نیست و به مرحله شکستن نرسیده است. پرخاش گری، بی خوابی، افسردگی، بی قراری و انواع ناراحتی های جسمی همه میدان بروز پیدا می کنند اما هنوز شخص را از پای در نیاورده اند. سیستماتیک بودن ، ادامه دار بودن،و شدت غیر عادی این شکنجه هاست که  شخص را در نهایت به مرحله خستگی مفرط، نا امیدی مطلق و احساس بی پناهی مطلق می کشاند و او را از نظر روانی از پا در می آورد . و بازجو و یا شکنجه گر از چنین شخص متلاشی شده  هر خواستی را می تواند طلب  کند.و شخص شکنجه شده هم بپذیرد.

توانایی های فیزیکی و روانی هر انسان محدود است و شخص فقط در یک محدوده زمانی معین می تواند در برابر شکنجه از خود مقاومت نشان دهد.  اما اگر تلاش برای تطابق عمومی و حفظ تعادل، طولانی و مزمن شود، شخص دچار خستگی مفرط، تحلیل انرژی و نهایتا شکستن و تسلیم شدن می شود. 

در این صورت تمام نیروهای دفاعی شخص به تحلیل رفته و حتی از نقطه صفر هم پائین تر می رود و شخص به زانو در می آید. 

پر واضح است که شخص به زانو در آمده را به هر کاری می توان مجبور ساخت.

جمع بندی و نتیجه گیری:

با توجه به تمام موارد ذکر شده در این نوشته می توان نتیجه گرفت که خیلی از حکومت ها  با توجیهات : مصالح ملی، فرامین و قوانین مذهبی ،  مبارزه با توطئه بر اندازی، ویا مبارزه با تروریسم و…، شهروندان خود را شکنجه می کنند. بعضی به صورت مخفی و محدود و بعضی مثل ایران به شکل آشکارو گسترده با توجیهی از مذهب به شکنجه کردن سیستماتیک شهروندان خود اقدام می کنند. شکنجه از هرنوع که باشد غیر انسانی و غیر قانونی است . اثرات شکنجه های روانی بر فرد بسیار دیر پا و مخرب است و شاید سال ها طول بکشد تا با خدمات درمانی ، روان کاوی، روان درمانی و باز پروری، شخص شکنجه شده را به زندگی عادی باز گرداند. خانواده های افراد شکنجه شده هم به مراقبت و خدمات کلینیکی و حمایت های روانی- اجتماعی نیاز دارند. در زمینه های فردی وتحلیل روانی رفتار شکنجه گرانه،  به دو فاکتور اساسی باید انگشت گذاشت. ترس و خشم فرو خفته.   شکنجه گر این ترس و خشم  درونی شده را به زندانی، و حکومت ترس زده، آن را به جامعه منتقل میکند. حکومت های اقتدار گرا و تمامیت خواه ، امکانات لازم را فراهم می کنند تا این خشم فرو خفته و ترس پنهان شده ، نسبت به زندانی بی پناه تخلیه شوند. این رابطه پاتولوژیک در تمام سیستم های بسته و غیر دموکراتیک تقریبا یکسان است و مرتب این چرخه معیوب باز تولید می شود . مگر این که مسیر تربیتی خانواده ها و یا اداره و سازمان دادن جامعه به شیوه ای دیگر سامان داده شوند.

منابع انگلیسی

1. Amnesty  International  (1984).Torture in the Eighties. Amnesty International Publication, London.
2. Basoglu, Metin. Torture and its consequences: current treatment approaches                                                                             ( Cambridge: New York, NY, USA. Cambridge  University Press. 1992.
3. Turner, Stuart, Psychiatric help for survivors of  torture.  Advances in Psychiatric Treatments. (2000), vol.6 pp. 295-303.
4. Ca rinci.  AJ , Mehta P. & Christo PJ.(2010).  Chronic pain in torture victims. Chronic pain and  headache reports,14 (2) 73-79.
5. Ferdinand . Haenel.(2001).At the side of torture survivors; Johns Hopkins university. Maryland.
6. Milgram, S. (1964). Issues in the study of Obedience: A reply to Baum rind.  American Psychologist. 19, 648-852.
7. Milgram, S.  (1974). Obedience to Authority; An experiment  View . New York: Harper & Row.
8. . American Psychological Association (2010); Bryant Welch; Enhanced interrogation; Guantanamo
9. Ciccarelli. S.  &  White. N. (2013)  Psychology 14th ed. Social psychology. 453-456
10. Bryant. Welch.  psychologis and attorney. (2009).state of confusion; Saint Martin’s press..
11. Bryant. Welch (2009) :Torture,  psychology and  Daniel Inouye: The true story behind the psychology’s role in torture , Huffington post politics.
12. Shirin. Ebadi (2011), Golden Cage .Kales Press  inc-USA

12 . Basoglu.M.2009)” A multivariate contextual analysis of torture and cruel inhuman and degrading treatments implication for an evidence based definition of torture” American Journal of  Orthopsychiatry 79(2) 135-145

13. Spitz. Shirley (1989). Paper presented at the Center for the Study of Violence and Torture (CSVR).Johannesburg, South Africa.

منابع فارسی

1-  برادران، منیره (2001). روان شناسی شکنجه . انتشارات باران – سوئد

2- پارسی پور، شهرنوش ( 1375) . خاطرات زندان. انتشارات باران – سوئد