تحملناپذیر شدن مصیبتها، زمانی که ایده فرار شکلگیرد
به تدریج گرد و غبار حاصل از گفت و گو ها و منازعات دیپلماتیک برای بازگشت به برجام در حال فرو نشستن است و به زودی نتیجه نهایی مذاکرات اعلام خواهد شد. این یادداشت بنا بر پیش بینی نتایج ندارد و قصد دارد به این سئوال پاسخ دهد که پیروزی یا شکست مذاکرات چه تاثیر مشخصی بر روند اعتراضات و خیزش های اجتماعی ایران دارد؟
برای پاسخ به این سئوال ابتدا دو مقدمه را عرض میکنم:
مقدمه اول: اینکه جامعه ایران مدتها است در وضعیت جنبشی قرار دارد. در وضعیت جنبشی نارضایتی ها عمدتا به اعتراض و بروز کنش اعتراضی ختم می شود. البته نارضایتی لزوما و در همه حال به اعتراض ختم نمی شود. برای مثال ممکن است ناراضیان به تعبیر هیرشمن گزینه ” سکوت” را انتخاب کنند یعنی با انگیزه های مختلف از محافظه کاری تا وفاداری به نظام دندان بر جگر گذارند و با وجود نارضایتی از وضع موجود سکوت اختیار کنند. گروه دیگر هم ممکن است با رد دو گزینه “اعتراض” یا “سکوت” گزینه “خروج” را انتخاب کنند ، یعنی عطای ایران را به لقایش ببخشند و هر وابستگی یا پیوستگی به زیست کنونی شان را کنار گذارند . نمود بارز گزینه خروج، مهاجرت است. شواهد بسیار نشان می دهد که بخش مهمی از جامعه تمایل به اعتراض دارد. بر همین اساس و به ویژه طی دو دهه اخیر شاهد افزایش تدریجی تعداد وقوع اعتراضات، افزایش تدریجی تراکم اعتراضات( معترضان بیشتر در واحد جغرافیایی ثابت) ، نهادینه شدن تدریجی اعتراضات و نهادینه شدن تدریجی واکنش نظام به اعتراضات هستیم. مجموعه این شرایط است که بر اساس آن می توان ایران را جامعه جنبشی نامید.
اما مقدمه دوم: می توان فهرستی از بحران های متعدد سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی را به عنوان علل و عوامل اعتراضات بر شمرد که همه آنها در نهایت ساختاری هستند. منظور از بحران ساختاری آن است که مشکلات کنونی با تغییر مدیریت سیاسی قابل کنترل و کاهش نیستند بلکه خروج از آنها مستلزم تغییرات ساختاری است. سه رکن مهم ساختار عبارت اند از قوانین بالا دستی به ویژه قانون اساسی، رویه های پذیرفته شده و مناسبات جاری در نظام حکمرانی. بنا براین با جابجایی مدیران یا تغییرات درون ساختاری و بدون تغییر آن امکان کنترل یا کاهش بحران های کنونی نیست.
با در نظر گرفتن دو مقدمه سئوال مهمی که باید به آن پاسخ داد این است که آیا توافق یا عدم توافق هسته ای می تواند به اصلاحات ساختاری در نظام حکمرانی ختم شود؟ برای پاسخ به این سئوال اجازه دهید به اختصار نتایج گزارشی که چندی پیش از سوی سازمان مدیریت و برنامه ریزی منتشر شد را مرور کنیم. این گزارش رسمی تحت عنوان « برآورد بدهیهای دولت ایران به بخش های مختلف طی دور ۱۴۰۰- ۱۴۰۶ تحت دو سناریوی رفع تحریم های اقتصادی و تداوم تحریم ها» نشان می دهد در صورت تداوم تحریم ها نرخ رشد سالیانه ارز به طور متوسط سالیانه برابر ۵۰ درصد خواهد بود. معنای دیگر این برآورد آن است که در سال ۱۴۰۶ نرخ دلار برابر ۲۸۴ هزار و ۸۰۰ تومان خواهد شد. در همین دوره میانگین رشد سالیانه تورم ۵۳/۷ درصد خواهد بود و در سال پایانی (۱۴۰۶) نرخ تورم سالیانه برابر ۶۵ درصد خواهد شد. اما در صورت رسیدن به توافق و لغو تحریم ها نرخ رشد سالیانه ارز متوقف نخواهد شد و به طور میانگین سالیانه شاهد رشد قیمت ارز معادل ۲۱ درصد خواهیم بود یعنی در سال ۱۴۰۶ نرخ دلار برابر ۵۵ هزار و ۴۴۰ تومان خواهد شد. همچنین در صورت لغو تحریم ها نرخ تورم همچنان به طور متوسط سالیانه ۲۸/۳ درصد رشد خواهد داشت و در سال ۱۴۰۶ میزان تورم برابر ۲۵ درصد خواهد شد. براین اساس لغو کامل تحریم ها نیز قادر نخواهد بود به بحران های ساختاری کنونی پاسخ دهد یا قدری از فشار وارده به گروههای درآمدی پایین و متوسط بکاهد.
با در نظر گرفتن شرایط مورد اشاره حتی در صورت توافق جمهوری اسلامی و کشورهای غربی و لغو تحریم ها تغییر عمده ای که منجر به کاهش نارضایتی کنونی شود رخ نخواهد داد. درآمدهای نفتی حاصل از احیای برجام در نظامی ناکارآمد، رانتیر ، رفاقت سالار و فاسد نه تنها به کار توسعه ایران نخواهد آمد بلکه به ادامه هدر رفت منابع نیز کمک خواهد کرد. اما تردیدی نیست که سرازیر شدن منابع جدید پس از برداشتن تحریم ها در کوتاه مدت اثرات محدود و موقتی بر وضعیت معیشتی خانوارها دارد. در این صورت آیا این بهبود وضعیت نسبی و حداقلی می تواند از میزان نارضایتی و اعتراضات بکاهد؟ پاسخ دوتوگویل به این سئوال منفی است. توکویل معتقد است اعتراض و تحول حاصل از آن همواره درنتیجة افول تدریجی از بد به بدتر پدید نمیآید. ملتهایی که صبورانه و تقریباً ناآگاهانه شدیدترین ستمها را تحمل کردهاند، اغلب زمانی علیه یوغ و ستم طغیان میکنند که این ظلمها و ستمها کمتر میشود.
……وقتی مصیبتها و فلاکتها اجتنابناپذیر بهنظر میآیند صبورانه تحمل میشوند، اما وقتی ایدة فرار از آنها به ذهن خطور میکند تحملناپذیر میگردند.
