با وجود دلبستگی و بلکه شیفتگی به تفسیر رخدادها از دیدگاه دانش نظری، شوربختانه تا کنون نتوانسته ام از این دریچه به فضاهای پیرامونی بنگرم. این نقصی روشن در شیوه تفسیر است که نتوانسته ام بدان دست یابم؛ به اغلب احتمال به دو دلیل. نخست آن که از ۴۶ سال پیش در دایره و بین دیوارهای پژوهش و ایضا شیوه تفسیر عینی “جغرافیانگری” گرفتارم و توانایی ذهنی برونرفت از آن را نیافته ام، دوم آن که هنوز به تفسیر دندان گیر اّبژکتیوی یا پژوهش و مطالعه از این جنس برخورد نکرده ام. با این دیباچه، باز هم ناگزیرم از همان منظر زمینی_عینی(سوبژکتیوی) و البته شاید معلول جغرافیایی به آینده نزدیک جمهوری اسلامی ایران بنگرم.
نخست آن که هیچ گمانی ندارم و بلکه سخت امید دارم که تا آینده نه چندان دور و بلکه نزدیک، جمهوری اسلامی با وجود سرسختی برخی تصمیمسازانش، ناگزیر تن به تغییرات بزرگ در استراتژی ها و سیاستگراریهایش خواهد داد. از جمله در سیاست خارجی، نوسازی هدف ها و ایضا نهادها و طرح و برنامه ها.
دوم این که این تغییرات نه از گونه سودانی، سوری، سومالیایی، لیبیایی و حتی قزاقستانی است؛ بلکه ماهیت این دگرگونی ها بیشتر از گونه اندونزیایی، مالزیایی خواهد بود. بس ساده و روشن باورمندم که در ایران رخداد انقلابی همانند ۱۳۵۷ ممکن الوقوع نیست. بلکه جنس اش با شیوه فشارهای پیاپی از پایین و تصمیم به دگرگون سازی و انطباق پذیری از بالا است. روشن است که در چنین چرخه و زنجیره ای، فشار از فضاهای پیرامونی برای هماهنگ سازی ایران با نظم جا افتاده بین المللی کم تاثیر نیستند. آشکار است که با وجود فرض قوی پابرجایی ایرانگرایی(ناسیونالیسم) و صد البته پابرجایی قدرت و اقتدار(هژمون) نیروهای مسلح، دگرگونی حتی بنیادین و در عین حال گام به گام، کم خطرتر از برخی پیش بینی های نا امیدکننده است.
در عین حال تا جایی که به فضای فرهنگی-ترکیبی ایران بر می گردد، با شناخت دیرینه و به نسبت دقیقی که از میهن دارم، برخلاف برخی هراس ها از واگرایی استانها و نواحی مرزی، گمانی ندارم تا جایی که بهاستان های خوزستان، سیستان و بلوچستان، ترکمن صحرا، کردستان، ایلام، اردبیل و آدربایجان شرقی و هفت استان دریایی بر می گردد، نه تنها سویه واگرایی در این مناطق غالب نخواهد بود که با قدرت، پشتیبان تغییرات دموکراتیک- ساختاری خواهند بود. به گمانم تنها خطر عینی و میان مدت برای حفظ بقا، یکپارچگی ملی- سرزمینی ایران، طرح و برنامه های محور آنکارا- باکو خواهد بود که با پر شتاب شدن رشد و توسعه کشور و در سایه یک سیاست خارجی مبتنی بر عقل سلیم به سادگی عبورپذیر است.
کانال نویسنده
