ترانه‌های اعتراضی، فریبا نظری

ترانه‌ی اعتراضی بیان‌گر احساسات مشترک گروهی از انسانها

ترانه‌ی اعتراضی، عبارتی که از آغاز اعتراضات اخیر موسوم به جنبش #زن‌زندگی‌آزادی، بسیار نام آن‌را شنیده‌ایم.
اما ترانه‌ی اعتراضی چیست و در چه رخدادها و زمان‌هایی در ایران بوجود آمده است؟
شاید بتوان در تعریفی ساده و کوتاه گفت، ترانه‌ی اعتراضی بیان‌گر احساسات مشترک گروهی از انسان‌ها درباره‌ی یک رخداد، یا یک مفهوم، یا یک پدیده‌ای است که ازسوی آن‌ها مورد اعتراض، شامل رد یا مطالبه‌؛ قرار می‌گیرد. این نوع از آثار موسیقایی می‌تواند در انواع مختلف گونه‌های موسیقی همچون کلاسیک، پاپ، رپ، جاز، محلی و بومی؛ ساخته و ارائه شود.

برخی‌از جنبش‌های جهانی که موسیقی اعتراضی آنها را همراهی کرده است، عبارتنداز:
-جنبش حق رأی زنان
– جنبش‌های کارگری
– جنبش ضد آپارتاید
– حقوق بشر
– حقوق مدنی
– جنبش ضدجنگ
– جنبش فمینیستی
– جنبش دفاع‌از حقوق حیوانات
– گیاه‌خواری
– کنترل تسلیحاتی
– محیط زیست

حتی برخی‌از انقلاب‌های سیاسی_اجتماعی در جهان تولیدکننده و همراه‌ با موسیقی‌های اعتراضی بوده است:
– فرانسه
– آمریکا
– یونان
– ایران

در اینجا قصد ندارم به بحث تفاوت موسیقی اعتراضی و ترانه‌ی اعتراضی وارد شوم و این‌که کدام‌یک بدون همراهی دیگری، وجودی مستقل دارد؛ زیرا این موضوع در تخصص نگارنده از حیث موسیقی و ادبیات و نیز مجال اندک این تحلیل اجتماعی و نگاه جامعه‌شناختی نمی‌گنجد، اما غالباً این متن ترانه است که می‌تواند نسبت به موضوع یا پدیده‌ای درجهت رد یا مطالبه، اعتراض داشته باشد و از نوعی موسیقی به عنوان ابزار نیز بهره‌برداری نماید. اگرچه در برخی مواقع بوده و هستند موسیقی‌هایی که با الهام از یک رخداد یا مفهوم یا پدیده‌ی اعتراضی، بیان‌گر احساساتی همچون ناراحتی، خشم، شادی، دوستی، عشق و افسوس می باشد.

قطعه‌ی سمفونی شماره ۹ #بتهوون «سرود شادی» از این دسته است. این قطعه‌ی مشهور توسط شاعر آلمانی #فریدریش_شیلر به آلمانی نوشته شده بود و بتهوون در سال ۱۸۲۳ سمفونی مشهور شماره ۹ را با الهام از این شعر، بدین نام نهاد.

یا ساخته‌های #میکیس_تئودوراکیس، آهنگ‌ساز و کنش‌گر سیاسی یونانی که عموما ترغیب‌کننده به مقاومت و امید و عشق هستند. و نیز سمفونی‌های ساخته‌ی مجید انتظامی موسیقی‌دان ایرانی با موضوع مقاومت، سقوط و پیروزی خرمشهر در دوران جنگ ایران و عراق که بیان‌گر احساساتی چون اندوه، خشم، شادی، و حسرت می‌باشد.

کارکردهای ترانه‌های اعتراضی:
۱-هدفمندی
۲- کنش‌گرانه و مطالبه‌گرانه
۳-همراهی کننده‌ی جنبش‌های اجتماعی یا سیاسی یا اقتصادی
۴- پیش برنده‌ی جنبش
۵- معرفی به خارج‌از جغرافیای محدود جنبش
۶- ایجاد هم‌دلی با موضوع اعتراضی جنبش
۷- آگاهی و اطلاع‌رسانی درباره‌ی موضوع مورد اعتراض ( نقد و رد یا مطالبه)

ترانه‌ی اعتراضی در ایران در چند دوره قابل توجه و تأمل است:
۱- انقلاب مشروطه یا دوران مشروطیت
۲- انقلاب سال ۱۳۵۷( پیش‌از پیروزی وپس‌از آن)
۳- جنبش سبز
۴- جنبش زن‌زندگی‌آزادی

ترانه‌های اعتراضی دوران #مشروطیت:
انقلاب مشروطه بر زندگی ایرانیان تاثیر عمیقی گذاشت و شاید بتوان گفت تاثیرات فرهنگی آن، هم سنگ تاثیرات سیاسی بوده است. مشروطه و شرایط انقلابی و اعتراضی آن دوران، موسیقی را از مجالس خصوصی طبقه‌ی اشراف و درباریان، به درون جامعه و مردم عادی آورد. #عارف‌قزوینی و #درویش‌خان در این مسیر، نقشی به‌سزا و ستودنی دارند.

عارف با تصنیف‌های خود، صدای اعتراضات، مطالبات و رنج‌های مردم معترض را در مقابله با #استبداد و ستم و بی‌عدالتی؛ با موسیقی و کلام اعتراضی درآمیخت و آن‌چه به‌عنوان صدای انقلاب مشروطه، ساخت و عرضه نمود تا امروز نیز کارکرد اعتراضی و همراهی با جنبش‌های اجتماعی را دارد و گویی برای اکنون ساخته شده است. ترانه‌های دوران مشروطیت رابطه‌ای دوسویه و دیالکتیکی با شرایط و تغییر و تحولات سیاسی، اجتماعی و فرهنگی آن زمان داشته و هر دو پدیده برهم تاثیرگذار بوده‌اند.

محمود #خوشنام در کتاب خود با عنوان «از نجوای سنت تا غوغای پاپ» در این خصوص می‌گوید: «مساله مشروطیت و رابطه‌اش با موسیقی، مساله‌ای است که خیلی خوب شکافته نشده است. من معتقدم که یکی از عواملی که سبب پیروزی نسبی جنبش مشروطیت شد، رابطه تنگاتنگش با موسیقی است. یعنی در واقع موسیقی و مشروطیت با همدیگر یک رابطه همیشگی و رابطه علت و معلولی دارند و به هم یاری رسانده‌اند».

شاید سخن درستی باشد اگر بگوییم موسیقی و شعر هنرمندان در دوران #مشروطیت برای نخستین‌بار، صدای اعتراض و انقلاب مردم این سرزمین شد. و دراین میان عارف قزوینی به دلیل مهارت توامانش بر شعر و موسیقی و آشنایی‌اش با فرهنگ مردمی توانست پلی میان مردم و روشنفکران مشروطه‌خواه باشد. همان‌طور که خودش هم نوشته است: «اگر من هیچ خدمتی دیگر به موسیقی و ادبیات نکرده باشم، وقتی تصنیف وطنی ساخته‌ام که ایرانی از ده هزار نفر، یک نفرش نمی‌دانست وطن یعنی چه، تنها تصور می‌کردند وطن، شهر یا دهی است که انسان در آنجا زاده شده باشد…»(طاهره رحیمی، آخرین‌خبر، ۱۳۹۵).

در کتاب وزین «سرگذشت موسیقی ایرانی» نوشته‌ی روح‌الله #خالقی، از تصنیف‌های عارف در دوران مشروطیت با عبارت و عنوان #تصنیف‌های_وطنی نام برده شده‌است.

برخی از این ترانه‌ها و تصنیف‌های اعتراضی و انقلابی دوران مشروطیت عبارتنداز :

تصنیف« از خون جوانان وطن لاله دمیده»
تصنیف« گریه کن »
تصنیف« مرغ سحر »
تصنیف «حجاب »
تصنیف «دل هوس سبزه و صحرا ندارد»

برخی‌از ویژگی‌های موسیقی دوران مشروطیت که به‌ویژه می‌توان آن‌را در آثار عارف قزوینی و درویش‌خان ملک‌الشعرای بهار، متبلور دید عبارتنداز:
۱- گلایه و بیان ظلم و استبداد موجود
۲- برانگیختن احساسات مردم معترض
۳- ایجاد گفتمان ضداستبدادی، بیداری و خودآگاهی، هویت ملی، و تجدد‌گرایی
۴- غلبه‌ی نقش کلام و شعر و ترانه بر موسیقی
۵- محتوای انتقادی، ضداستبدادی، ملی‌گرایانه، آزادی‌خواهانه و آرمان‌گرایانه
۶- برتری لحن غمناک و تراژیک بر لحن حماسی و شورانگیز
۷-  روایت درد و رنج مردم این سرزمین و یاد جان‌باختگان راه آزادی
۸- بهره بردن از اشعار کلاسیک
۹- همراهی مجموعه‌ای از سازهای موسیقی ازجمله سازهای غیرایرانی پیانو و ویولن در ساخت و اجرای تصنیف‌های اعتراضی

ترانه‌های اعتراضی دوران انقلاب ۵۷:
در این دوران ترانه‌های اعتراضی ایران، با تنوع گرایشات سیاسی و باورهای ایدئولوژیک تولیدکنندگان آثار روبرو هستیم. در انقلاب سال ۵۷ به دلیل تکثر کنش‌گران و عاملیت‌ها؛ آثار متنوع و گوناگونی نیز ایجاد شده و از این حیث قابل توجه است.

این دوران به دو دوره‌ی فرعی قابل تقسیم است:
الف- دوره‌ی میانه‌ی کودتای ۲۸ مرداد۳۲ تا انقلاب ۵۷
ب- دوره‌ی  پیروزی انقلاب۵۷ و قبل و بعد از آن( از۵۶ تا ۶۰)

الف- دوره‌ی میانه‌ی کودتای۳۲ تا انقلاب۵۷:
در این دوره ترانه‌های  پراکنده‌ی اعتراضی تولید شدند که از یک‌سو متأثر از دوران انقلاب مشروطه بودند و ازسوی دیگر تاثیرگذار بر تحولات بعدی تاریخ اجتماعی و سیاسی ایران شدند. تحولی که چون نسیمی خنک، موسیقی را نواخت و اثری از خود بنام اعتراض و مطالبه هرچند اندک و آرام و در ایهام کلامی آرایه‌مند، در جان موسیقی باقی گذاشت که هرازگاهی چند پس‌از آن نیز بنا به رخدادی یا پدیده‌ای سرباز می‌کرد.

برخی‌از آثار این دوران و پدیدآورندگان آن‌ها عبارتنداز:
۱– مجید وفادار، آهنگ‌سازی که شاید بی‌ آنکه خود بخواهد، خالق آهنگی شد که «مرا ببوس» نام گرفت. شعر را حیدررقابی که وابسته به پان‌ ایرانیست‌ها بود، سروده بود. #مراببوس پس از #مرغ‌سحر نخستین ترانه‌ی اعتراضی به شمار می‌رود. اگر بیانش بهتر از مرغ سحر نباشد، تمثیل‌پردازی‌اش از آن بهتر است. این تمثیل‌پردازی می‌تواند ترانه را به هر حادثه‌ی سیاسی یا اجتماعی منتسب کند. از جمله گفته شده که ترانه نگاهی به اعدام افسران وابسته به حزب توده، پس از کودتای ۱۳۳۲، داشته است( خوشنام، محمود، مروری بر ترانه‌های اعتراض/از مشروطیت تا جنبش سبز، ۱۳۹۰).
مرا ببوس به‌عنوان ترانه‌ی روایت یک قهرمان و سرود آخرین ساعات پیش از اعدام وی و فریاد او علیه کودتا و اختناق در تاریخ ایران ماندگار شده‌، گرچه عبدالرحیم جعفری معتقد است:
« که این شعر را حیدر رقابی برای دختری که دوست داشته سروده و سرایش آن ارتباطی با اعدام سرهنگ سیامک ندارد»(جعفری، عبدالرحیم، در جستجوی صبح، انتشارات روزبهان، سال ۱۳۸۳. ص. ۳۷۲).

۲– «گروه طنین که در سال ۱۳۴۸ در تهران بنیاد گرفت، از سرگیری کار ترانه‌های اعتراضی را بشارت می‌داد. طنینی‌ها بر روی سکوئی ایستادند که نوری و ویگن و منوچهر ساخته بودند ولی به زودی، آن چنان قامتی پیدا کردند که می‌توانستند سد سانسور را بشکنند و موسیقی اعتراض را سروسامان تازه‌ای بدهند. برای مقابله با سانسور، بهترین راه پایداری را در پناه بردن به #نماد و #تمثیل یافتند. در سال‌های میان کودتا و انقلاب، جهان پهناور رنگینی از تمثیل‌ها پدید آمد که هم بر زیبائی متن‌ها می‌افزود و هم به هر شکل اعتراض به وضع موجود را بیان می‌کرد و مهم‌تر از این‌ها، زبان سانسور را نیز می‌بست»(خوشنام، محمود، مروری بر ترانه‌های اعتراض/از مشروطیت تا جنبش سبز، ۱۳۹۰).
اگر در دوران مشروطیت، موسیقی سنتی و کلاسیک ایرانی به همراهی ترانه‌های اعتراضی آمد، در دوران میانه‌ی کودتای مرداد ۱۳۳۲تا انقلاب ۱۳۵۷؛ این موسیقی #پاپ_ایرانی بود که با صدای خوانندگانی چون: فرهاد مهراد، داریوش اقبالی، فریدون فروغی و آهنگ‌سازانی مانند: اسفندیار منفردزاده، بابک بیات، واروژان و ترانه سرایانی هم‌چون: ایرج جنتی عطایی، شهیار قنبری، و اردلان سرفراز؛ ترانه‌های اعتراضی را به گنجینه‌ی موسیقی این کشور افزود. ازجمله‌ی این آثار عبارتست‌از:
🎶شبانه، شعر از احمد شاملو، با صدای فرهاد مهراد و آهنگی از اسفندیار منفردزاده
جنگل، شعر از ایرج جنتی عطایی( به بهانه‌ی واقعه‌ی جنبش سیاهکل)، باصدای داریوش اقبالی و آهنگی از بابک بیات
بوی خوب گندم، شعر از شهیار قنبری( تصویری از استثمار در جامعه‌ی فئودالی)، باصدای داریوش، و آهنگی از واروژان
جمعه، شعر از شهیار قنبری، باصدای فرهاد مهراد، و آهنگی از اسفندیار منفردزاده
شقایق، شعر از اردلان سرفراز( به بهانه‌ی اعدام خسرو گلسرخی)، باصدای داریوش اقبالی، و آهنگی از فرید زلاند
مترسک، و عروسک؛ هر دو ترانه از اردلان سرفراز

برخی‌از ویژگی‌های ترانه‌های اعتراضی این دوران عبارتنداز:
۱- محتوای دارای نماد، تمثیل و سمبولیک انتقادی و کنایی به ستم و استبداد
۲- تفکیک آهنگ‌ساز، ترانه‌سرا و خواننده
۳- بهره‌مندی از اشعار نو و ترانه بجای اشعار کلاسیک
۴ – بهره‌مندی بیشتر از سازهای غیرایرانی
۵ – همراهی موسیقی پاپ با کلام و ترانه‌ی اعتراضی
۶ – اغراق در توصیف مطالبات و اعتراضات
۷ – اقبال عمومی از این ترانه‌ها
۸ – لحن آرام، غیرهیجانی، گاه تاریک و و گاه عاشقانه‌ی ترانه‌ها
۹ – نبود عناصر باورهای دینی در بسیاری از ترانه‌های اعتراضی شاخص نامبرده شده

ب- دوره‌ی پیروزی انقلاب سال۵۷ و قبل و بعد از آن( از سال۵۶ تا سال۶۰)

این دوران از سال ۱۳۵۶ آغاز شده و تا سال ۱۳۶۰ که سال تصفیه حساب با گروه‌های کنش‌گر در انقلاب ۵۷ بود؛ ادامه دارد ( اختلافات بسیاری از این گروه‌ها و سازمان‌ها و احزاب، پس‌از استقرار رسمی نظام جمهوری اسلامی در فروردین ۱۳۵۸، به تقابل و تضاد راهبردی و عمیق با آن رسید و به رویارویی مسلحانه و خیابانی و حذف و درنهایت به جدایی فعالیت‌های هنری ختم شد).

با نگاهی به ترانه‌های اعتراضی آن سال‌ها و بررسی دقیق‌تر افراد و گروههای تولیدکننده‌ی آن آثار، برخی‌از ویژگی‌های این ترانه‌ها عبارتنداز:
۱- یک‌پارچه شدن هنرمندان موسیقی سنتی و جدی( متبلور در برنامه‌ی گل‌های رادیو با گرایشات چپ سیاسی) و هنرمندان پاپ ایرانی برای تولید ترانه‌ی اعتراضی انقلاب
۲- ایجاد گونه‌ی جدیدی بنام ترانه_ سرود
۳- محتوای صریح و شعار گونه‌ و هیجانی در وصف نظام جدید اسلامی، رهبران انقلاب و آزادی مردم از استبداد
۴- دوری از تمثیل و زبان مستتر و کنایی
۵- محتوای حماسی و رزمی همراه با بیم و امید به آینده
۶- جایگزینی ترانه با سرود در برخی آثار
۷- بهره‌مندی از متون سروده شده با محتوای ایدئولوژیک چپ و اسلامی
۸- محتوای سرودها از مبارزه با استبداد و سیاهی تا استعمار و امپریالیسم جهانی
۹ – محتوای دارای هم‌‌دلی و همراهی با ستمدیدگان و مبارزان راه آزادی اتوپیای جهان وطنی
۱۰- تولید آثار واکنشی به برخی رخدادها و حوادث
۱۱- ساخته شده از آهنگ‌های ترکیبی: گروه‌های کر، موسیقی آمریکای لاتین، و مارش‌های عزا و تعزیه
۱۲- اقبال عمومی مخاطبین
۱۳- ماندگاری برخی‌از این آثار تا سال‌های کنونی
۱۴- تولید با بهره‌مندی از سازهای محدود
۱۵- ساخت و تولید با ساده‌ترین امکانات موسیقایی

به جز محتوای ترانه‌های اعتراضی، پدیدآورندگان آن‌ها نیز به دلیل نوع تفکر و گرایش سیاسی؛ اهمیت زیادی دارند. بعضی از آن‌ها را می‌توان چنین برشمرد:
محمدرضا لطفی، اسفندیار منفردزاده، محمدرضا شجریان، حسین علیزاده، سیاوش کسرایی، هوشنگ ابتهاج، پرویز مشکاتیان، فرهاد مهراد، فریدون فروغی، شهرام ناظری، عبداله بهزادی، سعید سلطانپور، حمید سبزواری، جهانبخش پازوکی، حمید شاهنگیان، علی ندیمی، عبداله بهزادی

برخی از پرتکرارترین و مشهورترین ترانه‌های اعتراضی دوران قبل و بعد از پیروزی انقلاب ۵۷ تا درگیری‌های خیابانی و مسلحانه‌ی سال‌های ۵۹-۶۰ عبارتنداز:
ترانه_ سرود « آزادی»، شعر از فرخی‌یزدی، اجرای گروهی/ شهرام ناظری، آهنگ از محمدرضا لطفی
سرود« ژاله خون شد»، شعر از سیاوش کسرایی، اجرای جمعی، آهنگ از حسین علیزاده براساس رخداد هفده شهریور سال ۵۷ میدان ژاله
سرود« خمینی ای امام »، شعر از حمید سبزواری، اجرای جمعی، آهنگ از حمید شاهنگیان
سرود« بهاران خجسته باد »، شعراز عبداله بهزادی، اجرای جمعی، آهنگ از اسفندیار منفردزاده
ترانه_سرود« محمد یا وحدت»، شعر از سیاوش کسرایی، خواننده فرهاد مهراد، آهنگ از اسفندیار منفردزاده
سرود« برپاخیز ازجاکن»، شعر از علی ندیمی، با آهنگی از روی ترانه‌ی خلق متحد/ سرخیو ارتگا، اجرای جمعی
سرودهای« خون ارغوان» و « سراومد زمستون» و « رود»، شعر از سعید سلطانپور، اجرای داوود شراره‌ها و همراهان، آهنگ از مهرداد برآنسرود« الله الله تو پناهی بر ضعیفان »، شعر از مسعود هوشمند، خواننده هاتف، آهنگ از علی درخشان
سرود« ایران ایران »، شعر از افشین سرفراز، خواننده رضا رویگری، آهنگ از فریدون خشنود
تصنیف« ایران ای سرای امید »، شعر از هوشنگ ابتهاج، خواننده محمدرضا شجریان، آهنگ از محمدرضا لطفی
تصنیف « شب نورد»، شعر از اصلان اصلانیان،خواننده محمدرضا شجریان، آهنگ از محمدرضا لطفی( در ارتباط با واقعه‌ی سیاهکل)
تصنیف « همراه شو عزیز»، شعر از برزین آذرمهر، خواننده محمدرضا شجریان ، آهنگ از پرویز مشکاتیان
قطعه‌ی موسیقی بدون کلام « سواران دشت امید»، ساخته‌‌ی حسین علیزاده
سرود« بهمن خونین جاویدان »، شعر از محمدحسین همافر، آهنگ از حمیدبهبود
سرود« یار دبستانی »، شعر و آهنگ از منصور تهرانی، خواننده فریدون فروغی
ترانه_ سرود« میهن»، شعر از احسان طبری، خواننده محمدرضا شجریان، آهنگ از حسین علیزاده
ترانه_ سرود« برخیزید ای شهیدان راه خدا»، شعر از حمید سبزواری، اجرای گروهی
ادامه دارد

فریبا نظری
۱۸ خرداد ۱۴۰۲

کانال جامعه شناسی گروه های اجتماعی