در غرب ایران پرآبترین جلگه کشور، یعنی خوزستان خشکیده و دریاچه ارومیه نفسهایش به شماره افتاده است. در شرق هامون جان داد و سیستان و بلوچستان و خراسان را بیابانی کرده و با خشکیدن تالاب گاوخونی و زایندهرود، مرکز ایران گرفتار فرونشست عمیق شده است. وضعیت قرمز آب تا شمال ایران پیشروی کرده و سیل جمعیت مهاجر را به استانهای حاشیه خزر کوچانده است.
به تازگی رضا افلاطونی، رئیس سازمان امور اراضی اعلام کرده «حدود ۸۰۰ هزار نفر در دو سال اخیر به مازندران مهاجرت کردهاند و اگر این روند همینطور ادامه داشته باشد، شاهد مهاجرتهای گسترده از استانهای فارس و سیستان و بلوچستان که فرونشستهای زیاد در آن رخ داده، خواهیم بود». بهجز این مجله علمی نیچر نزدیک به پنج سال پیش گزارش داده بود که تنها ۳.۵ درصد از خاک ایران حاصلخیز مانده و وضعیت مناسبی برای کشاورزی دارد که این زمینهای حاصلخیز تقریبا همگی در شمال ایران واقع شدهاند.
بااینحال اخبار خوبی از شمال کشور به گوش نمیرسد و اداره ایمنی و حفاظت دریایی گیلان خبر داده که روسیه ورودی آب رودخانه ولگا به دریای خزر را بسته است و خزر در یک دهه اخیر ۱۸۰ سانتیمتر کاهش تراز آبی داشته که ۶۰ سانتیمتر کاهش تراز آب خزر در دو سال اخیر رخ داده است.
ولگا حدود ۸۶ درصد حقابه خزر را تأمین میکند و قطع شریان حیاتی خزر، نگرانی گستردهای برای زندگی در شمال ایران را به دنبال داشته است.
زنگ هشدار برای خزر
به گفته علی سلاجقه، رئیس سازمان محیط زیست، کشورهای همسایه ورودی آب به خزر را بستهاند و در این میان بیشترین تأثیر را قطع ورودی ولگا دارد. تاکنون ۸۵ درصد آب خزر را رود ولگای روسیه تأمین میکرد ولی حالا احداث سدهای جدید توسط این کشور موجب عقبنشینی شدید خزر شده است.
آنگونه که محمد درویش، کارشناس منابع آب و محیط زیست به «شرق» میگوید با ازدسترفتن خزر مهمترین و دیرینهترین رویشگاه جنگلی جهان یعنی هیرکانی کاملا از بین خواهد رفت و فجایعی چنان بزرگ خلق میشود که نابودی ارومیه و آرال پیش آن جزئی است. او پیشبینی میکند در دو دهه آینده نیمی از وسعت خزر کاهش پیدا کند و با افزایش کانونهای گرد و غبار، شهرهای شمالی برای اولین بار در وضعیتی مشابه اهواز، ایلام و دهلران قرار گرفته و فرایند نابودی تمام جنگلها و شالیزارها آغاز میشود. کارشناسان و برخی نمایندگان مجلس علت چنین وضعیتی را ضعف عملکرد دولت و انفعال در دیپلماسی آب معرفی میکنند و میگویند در شرق کشور، افغانستان حقابه هیرمند را پرداخت نمیکند، در شمال غرب، ترکیه با سدسازی نفس ارس، دجله و فرات را بریده است و در غرب عراق با اقداماتش باعث خشکشدن تالابهای بینالنهرین شد و دولت در تمام این موارد دیپلماسی ضعیفی داشته است و حالا روسیه تکرار همین ماجراست.
سهشنبه ۱۷ مرداد، علی منتصرکوهساری، رئیس اداره ایمنی و حفاظت دریایی گیلان ضمن ابراز نگرانی شدید از کاهش تراز آب خزر خبر داد و گفت در یک دهه اخیر خزر با کاهش ۱۸۰ سانتیمتری تراز آب مواجه بوده و ۶۰ سانتیمتر از کاهش تراز آب خزر در دو سال اخیر رخ داده است.
بیش از ۱۳۰ رودخانه به دریای خزر میریزند و رود ولگا در روسیه به تنهایی نزدیک به ۸۵ درصد آب دریای خزر را تأمین میکند اما حالا توسط روسیه ۴۰ سد ساخته شده و ۱۸ سد دیگر در دست مطالعه و ساخت روی رودخانه ولگا موجب کاهش دِبی آب ورودی به دریای خزر و افزایش شدت روند عقبنشینی آب در ساحل جنوبی دریای مازندران یا همان خزر شده است.
بهجز او، اخیرا رئیس سازمان محیط زیست هم از بستهشدن ورودی رود ولگا به خزر خبر داده است. علی سلاجقه توضیح داده است که ورودیهای دریای خزر، مخصوصا ورودی رود ولگا، از سوی کشورهای همسایه بسته شده است و تراز آب دریا درحال پایینرفتن است. تا جایی که برخی آمار و اطلاعات اعلامشده، حکایت از آن دارد که آب خزر قریب یک متر در چهار، پنج سال اخیر عقبنشینی داشته است، یعنی بهطور میانگین دریای خزر هر سال ۲۰ سانتیمتر عقبنشینی میکند.
سلاجقه همچنین گفته بود: «امیدواریم در قالب کنوانسیون تهران بتوانیم هم حقابهها و هم آلایندگی را حل کنیم. کشورهای همسایه دریای خزر در زمینه اجرای پروژههای مشترک مشکلی ندارند ولی در زمینه استقرار دبیرخانه کنوانسیون مشکل وجود دارد که اگر این مشکل حل شود، پروژهها قابل استفاده است»/ شرق
