احمد علوی
مراسم و مناسک مذهبی حکومتی مانند راهپیمایی اربعین، یا جشن غدیر و دیگر مکانهای مذهبی به عنوان ابزاری برای تثبیت و توسعه سیطره سیاسی طبقه حاکم بر طبقه فرودست مورد استفاده قرار میگیرد.
چنین کاربرد ابزاری البته دارای تاریخی درازآهنگ است و تازگی ندارد.
سلطه سیاسی از این منظر، و با الهام از ئئوری هژمونی به معنای استیلا، سیطره و به انقیاد درآورن ایدئولوژیک فرودستان از سوی فرادستان است. فرایند استیلا و سیطره غالبا بواسطه ترکیبی از رضایت و پذیرش داوطلبانه اقشار فرودست به دلایل گوناگونی از قبیل کسب رانت، یا انواع امتیازات حاصل میشود.
سیطره فرهنگی از طریق مناسک مذهبی
مراسم، مناسک مذهبی مانند راهپیمایی اربعین یا جشن غدیر ابتدائا به عنوان یک تجربه فرهنگی جمعی تجربه میشود.
این فرایند به اقشار مشارکت کننده این فرصت را میدهد تا ضمن ارتباط با گذشته، هویت مذهبی و هنجارهای حاکمیت دینی را که انتخاب کرده اند، بپذیرند. اما، حاکمیت ولایی، اقشار حاکم و نهادهای وابسته از این مراسم و مناسک برای ترویج و تثبیت هنجارها و انگاره های فرقه ای ولایی استفاده کنند که با منافع طبقاتی مبنی بر انحصار منابع قدرت-ثروت- منزلت- در نزد قشر حاکم آنها همخوانی دارد. به این ترتیب، سیطره و سلطه فرهنگی و ایدئولوژیک حاکمیت ولایی از طریق این اجرای این مناسک تثبیت، بازتولید، و توسعه میابد.
بر مبنای نظریه سیطره فرهنگی -هژمونی – تاکید بر دوگانه رضایت در کنار اجبار است. در حالی که اجبار میتواند برای سرپوشی یا سرکوب نارضایتیها و مخالفان استفاده شود، رضایت از طریق سیطره فرهنگی و ایدئولوژیک حاصل میشود. مشارکت در مناسک و مراسم و زیارت مرقدهای مقامات مذهبی میتواند به عنوان یکی از سازوکارهای تولید رضایت برای اقشار خاصی عمل کند.
این فرایند جلب رضایت، در ترکیب با اجبار نرم و سرکوب سخت سیطره اقشار حاکم را تقویت میکند، زیرا فرایند آنر طبیعی و بهنجار جلوه میدهد.
ایجاد وحدت هویت جمعی در میان توده های مرید
مراسم و مناسک یاد شده زمینه ساز شیفتگی به مقامات مذهبی است و به خلق هویت جمعی و همبستگی اجتماعی تودهای مذهبی معینی کمک می کند. به همین دلیل شکاف میان اقشار گوناگون از سوئی و تنش میان حکومت این اقشار را پنهان می کند. “وحدت کلمه” یعنی پنهان کردن کشمکش های واقعی در زیر چتر استبداد ولایی است. چه این مراسم فرصتی برای تودههای شیفته، فرمانبردار و سرسپرده فراهم میآورند تا در یک فعالیت مشترک و بزرگ شرکت کنند که احساس همبستگی و تعلق به یک جامعه مذهبی را تقویت میکند.
ایجاد هویت و وحدت درونی شیفتگان شرط تثبیت هژمونی طبقه حاکم است زیرا به واسطه این وحدت، تودههای انسانی در جمع هضم شده و با محو عقلانیت فردی، آنها گرایش کمتری به نقد و چالش کشیدن وضعیت موجود فکر یا تنگناهای اقتصادی و اجتماعی نشان میدهند.
مشروعیتبخشی به قدرت سیاسی از طریق دین
نمایندگان رسمی مذهب اعم از آخوندها، مداحان و تعزیه خوانهای وابسته از مراسم مذهبی مانند راهپیمایی اربعین یا مراسم محرم یا جشن های مذهبی حکومتی و مولودی ها برای مشروعیتبخشی به محافل و باندهای قدرت استفاده کنند.
در این فرآیند، نمایندگان رسمی مذهبی و سیاسی میتوانند با تقویت پیوند بین دین و حکومت، حاکمیت ولایی را به عنوان نماینده خداوند در زمین یا حافظ دین و ارزشهای مذهبی معرفی کنند. این امر به ترویج و تبلیغ مشروعیت مذهبی- سیاسی قشر حاکم کمک میکند و هژمونی آنها را بر فرودستان تقویت میکند.
تقویت نهادهای مذهبی و نقش آنها در جامعه
سیطره فرهنگی در شبکه نهادها و موسسات مذهبی نظیر مسجد، تکیه، حسینه ومدارس حوزوی صورت می گیرد. مناسک مذهبی بطور عام و موارد خاص مثل زیارت مرقد یا بزرگداشت مقامات مذهبی تقویت موسسات، سازمانها و نهادهای مذهبی کمک میکنند. چون این مجموعه از طریق سیطره فرهنگ و ایدئولوژی، میتوانند سلطه اقشار حاکم را تقویت کنند. هرچه این موسسات، سازمانها و نهادهای مذهبی گسترده و پرنفوذ باشند، امکانات آنها در شکلدهی به ایدئولوژی و فرهنگ گروه های اجتماعی بیشتر میشود و این امر به نوبه خود به تثبیت قدرت سیاسی و فرهنگی طبقه حاکم منجر میشود.
نمایش مقاومت و ایستادگی
حاکمیت ولایی که با تحریمهای بین المللی و همچنین انزوا در میان کشورهای خاورمیانه روبرو است و فقدان مشروعیت گسترده و پایدار داخلی، از مراسمی مانند اربعین به عنوان نمادی از مقاومت و ایستادگی مورد استفاده می کند.
این ایدئولوژی مقاومتی معمولاً به گونهای تنظیم میشود که ضمن نمایش یکپارچی و وحدت، حفظ هویت مذهبی ، تهدیدات داخلی علیه طبقه حاکم را به حداقل برساند.
