ابوالفضل رحیمی شاد
هیچ حکومتی بدون فرمانبرداری و تبعیت مردم شکل نمی گیرد و دوام نمی آورد. یعنی هرجا حکومتی استقرار دارد با قاطعیت میتوان از فرمانبرداری مردم از آن صحبت کرد. البته فرمانبرداری و تبعیت مردم از حکومت به یک نوع و در هر نوع به یک میزان نیست. نوع اول فرمانبرداری و تبعیت با رضایت است. در این حالت فرمانبرداران از عملکرد حاکمیت رضایت دارند و به میزان زیادی حکومت مورد قبول آنهاست و حتی اگر ضعف و اشکالی باشد آنرا مربوط به عوامل فرعی و نه اصل و اساس حکومت می دانند.
اما نوع دوم فرمانبرداری و تبعیت برخلاف نوع اول بدون رضایت و یا با اجبار و کراهت است. در این حالت فرمانبرداران از عملکرد حاکمیت به هیچ عنوان رضایت ندارند اما مجبور به فرمانبرداری و تسلیم در برابر اعمال زور و سرکوب از سوی حاکمیت هستند.
یک حکومت تا زمانی که اکثریت جامعه با رضایت از آن فرمانبرداری و تبعیت می کنند برای بقا و موجودیت خود هیچگونه نگرانی ندارد. اما برعکس زمانی که درمی یابد اکثریت جامعه از عملکرد و اساس حکومت رضایت ندارند به شدت نگران بقا و موجودیت خود می شود. به همین دلیل به زور، خشونت و سرکوب متوسل می شود تا از این طریق کمربند محافظی برای خود ایجاد نماید.
تحولات عمیق سیاسی و بویژه انقلاب ها در وضعیتی رخ می دهد که این اکثریت ناراضی به هر شکل که می تواند در مقابل سرکوب می ایستد و تسلیم آن نمی شود. در حقیقت بجای تبعیت با کراهت و فرمانبرداری بدون رضایت، شیوه نافرمانی را پیش می گیرد. این وضعیت اگرچه حکومت را متزلزل ساخته و شاید تا لبه پرتگاه ببرد اما منجر به سقوط حکومت نمی شود. سقوط حکومت علاوه بر نافرمانی اکثریت شرط لازم دیگری نیز دارد که نافرمانی دست کم بخشی از نیروهای مسلح (نظامی و انتظامی) است. یعنی بخش قابل توجهی از نیروهای مسلح حاضر به اعمال زور و خشونت علیه معترضان نشوند و حتی بالاتر از آن در صف معترضان قرار گرفته و از آنها در برابر حکومت حمایت کنند. تحقق این شرط نیز به سه شرط دیگر وابسته است.
اول؛ عوامل ایجاد نارضایتی مردم بر زندگی نیروهای مسلح نیز تاثیر منفی گداشته باشد.
دوم؛ نیروی بدیل و جانشین برای حکومت وجود داشته باشد.
سوم؛ پایداری و نافرمانی معترضان چه از نظر کمیت و چه از نظر کیفیت به میزانی باشد که از سوی نیروهای مسلح بازگشت ناپذیر تلقی شود.
در این حالت تقریبا همه شروط لازم جمع است و سقوط حکومت حتمی است. البته حمایت نیروهای خارجی نیز از دیگر شروط لازم است که اگر خود عامل محرک نباشد معمولا وقتی گستره و عمق اعتراضات به این میزان برسد آنها نیز همراهی خواهند کرد.
