بهروز پویا، دانشجوی کارشناسی ارشد تاریخ دانشگاه تهران
نوروز گنجینهای است از باورها و اسطورههای باشندگان فلات ایران که در درازنای تاریخ این سرزمین جلا خوردهاند و به شکل امروزی درآمدهاند. در این گنجینه دستکم به چهار گوهر میتوان اشاره کرد که بن مایهی ارزشی آن را تشکیل میدهند؛ گوهر «ستایش شادی»، گوهر «پاسداشت طبیعت»، گوهر «نیکداشت نیاکان» و گوهر «دلبستگی به نو شدن».
جشن نوروز از سه نقطه نظر، در هویت ایرانی و پیوند ایرانیان، نقش شایانی بازی می کند:
– نخست، پیوند اجتماعی، در روزهای واپسین اسفند ماه و دو هفتهی نخست فروردین ماه، میان مردم ایران، حس و دغدغهی مشترکی شکل میگیرد و مردم شیوهی نگاه و کنش یکسانی در مورد این مراسم دارند؛ از این روست که دورکم، جامعه شناس مشهور فرانسوی، جشن ها را از جهت نقششان در پیوند میان مردم جامعه به «سیمان برای ساختمان» تشبیه میکند.
– دوم، پیوند تاریخی، جشن نوروز دارای معنا و درون مایهای تاریخی و اسطورهای است، عموم پژوهشگران توجهشان را بر واکاوی تاریخیِ نسبت دادن جشن نوروز به جمشید شاه پیشدادی، متمرکز کردهاند، ولی خودِ این نگاه میتواند سوژهای تاریخی باشد؛ به دیگر سخن، دستکم در دو هزارهی گذشته، مردم ایران جشن نوروز را با این دید برگزار کرده اند که: «یکی از شاهان بزرگ ایران به نام جمشید آن را بنیان گذاشته است».
این نوع نگاه تأثیر ژرفی در پیوند مردم با تاریخشان داشته است؛ به سخنی، هر برگزاری نوروز یک بار پیمان کردن با نیاکان به شمار میآمده است؛ چنانکه عنصری گفته است:
نـوروز بـزرگ آمـد، آرایـش عـالـم
میراث به نزدیک ملوک عجم از جم
یا قاآنی، شاعر معاصر، میسراید:
به یاد عـشرت اجداد توست هـر نوروز
که گل به طرف گلستان، صلای عام دهد
همچنین این پندار که فروهر نیاکان در روزهای واپسین سال به زیارت خانههایشان میآیند، موجب شده بود در گذشته، خاندانها شجرنامههایی به نام «نام گرهن» داشته باشند و یاد و نام نیاکان را گرامی بدارند.
– سوم، پیوند مرز و بوم ایرانشهر، ایرانشهر به روایت نامهی تنسر، سرزمینی است «میان جوی بلخ تا آخر آذربایگان و ارمنیه ی فارس و فرات و خاک عرب تا عمان و مکران و از آنجا تا کابل و طخارستان»، این سرزمین همواره دارای سرنوشت همبسته و فرهنگ همریشهای بوده است. امروز نیز جشن نوروز میتواند نقش شایانی داشته باشد در پیوند و نزدیکی هر چه بیشتر ایران، افغانستان، [پاکستان، هندوستان،] تاجیکستان و فرارودان، قفقاز و کُردستانِ عراق و ترکیه و سوریه [و نیز خلیجفارس نشینان (کشورهای جنوب خلیج فارس) و حتا اسرائیل]. در ادامه، به کوتاهی به برگزاری نوروز در دیارها و تیرهها و گروههای گوناگون ایرانشهر، اشاره میشود.
