نوشتۀ عمر عبد الرازق
۲۶ آوریل ۲۰۲۱
زمانی حساس، برای یک پیام انفجاری»؛ موافقان و مخالفان توافق کردند که بخشهایی را که از مصاحبه طولانی جواد ظریف وزیر امور خارجه ایران در انتقاد از نقش ژنرال قاسم سلیمانی، فرمانده سابق سپاه «قدس» بازوی ضربت خارجی سپاه پاسداران ایران به بیرون درز کرده، اینگونه توصیف کنند.
این نوار صوتی که ابتدا توسط کانال تلویزیونی مخالف ایرانی اینترنشنال که با هزینۀ عربستان سعودی از لندن برنامه پخش می کند منتشر شد، گمانه زنی های زیادی در مورد نقش ظریف، معروفترین چهره ایران در صحنه دیپلماسی بین المللی و در مورد خطوط اختلافات و انشعابات و نیز هماهنگیها در رهبری ایران برانگیخت.
روزنامه های غربی که به این نوار صوتی پرداختند، مانند «نیویورک تایمز» آمریکا و «گاردین» انگلیس، فراموش نکردند که نوعی همدردی در رابطه با معضلی که ظریف در برابر «شاهین ها» (تندروها)ی داخل رژیم ایران با آن روبرو است نشان بدهند معضلی تا حدی که ممکن است منجر به برکناری وی شود.
اما وزیر ظریف، که روز دوشنبه در محل ترور سلیمانی در خارج از فرودگاه بغداد در هنگام بازدید از عراق توقف کرد تا فاتحه برای شادی روح او بخواند، همان شخصی است که در مصاحبه لو رفته اش از نقش فزایندۀ آن فرمانده نظامی فقید شکایت کرده است.
او در فایل صوتی مذکور می گوید: «وقتی به هر مذاكره با دیگران در مورد سوریه رفتم، سلیمانی شرایط خود را تحمیل می كرد و من نتوانستم او را در رابطه با خواسته های خودم متقاعد كنم. مثلا، من از او خواستم كه از هواپیمایی غیرنظامی در سوریه استفاده نكند ولی او نپذیرفت».
به گفته منابع ایرانی که با بی بی سی صحبت کرده اند، مصاحبه به نفع مرکز تحقیقات و مطالعات ریاست جمهوری ایران انجام شده است، به این معنی که جزء بایگانی دولت است و برای انتشار در نظر گرفته نشده بوده.
اما منابعی در اپوزیسیون ایران گفتند كه ظریف با توجه به رفتن دولت فعلی و پایان دوره حسن روحانی به لیلاز اجازه انتشار بخشهایی از آن را داده است.
وزارت امور خارجه ایران از طریق سخنگوی خود تأیید کرد که مصاحبه واقعی است، اما او بریدن بخشهایی از آن را «اقدامی غیراخلاقی» توصیف کرد و مقاصد منتشر کنندگان آن را زیر سؤال برد و گفت باید دید که آنها چه سودی از این کار داشته اند.
علیرضا نوری زاده، مخالف ایرانی مستقر در لندن می گوید که اهمیت این نوع درز دادنها در این نهفته است که نشان می دهد هیچ مرکز واحدی در دستگاه حاکم ایران وجود ندارد و «رهبر معظم انقلاب» آیت الله علی خامنه ای، در عمل حاکم مطلق تشریف ندارند. این مخالف ایرانی در تماسی با بی بی سی گفت: «شما می توانید در داخل این رژیم از “ملوک الطوائف” صحبت کنید؛ فرماندهانی در امنیت، اطلاعات و سپاه پاسداران وجود دارند، اما اساسًا این نظامیان هستند که حکومت می کنند”.
با این حال، مخالفان ایرانی این فایل صوتی را به فال نیک گرفته اند، ولی در عین حال ارزش آن را در رابطه با تضادهای داخل رژیم کم می دانند؛ زیرا آنچه در این مصاحبه آمده نشان دهندۀ «وفاداری ظریف به رژیم است و نه شورش علیه آن، و او می خواهد که نظام با کارایی بهتری کار کند».
دکتر علیرضا نوری زاده در ادامه می گوید: «ظریف فردی انقلابی یا اهل کودتا نیست و برای مثال دکترین ولایت فقیه را به چالش نکشید، زیرا وی فرزند نظام انقلاب اسلامی است».
وی همچنین اظهار داشت که «زمان درز دادن این فایل صوتی با توجه به مذاکرات احیای برنامه هسته ای، ممکن است پیامی برای دولت بایدن باشد مبنی بر اینکه باید از فرصت حضور وی در دولت روحانی برای انجام توافق از ترس تغییر قریب الوقوع در تهران استفاده کند».
بنابراین زمان درز دادن این فایل صوتی، از اختلافات در ایران بر سر دو موضوع حیاتی یعنی مذاکرات برنامه هسته ای و انتخابات ریاست جمهوری ایران در ماه ژوئن جدا نیست.
مذاکرات هسته ای که از ابتدای آوریل امسال و با هدف بازگشت ایالات متحده به توافقنامه 2015 و لغو تحریم های ایران به طور غیرمستقیم در جریان است، تحت فشار جناح محافظه کار نیز قرار دارد، تا آنجا که وزارت خارجه ایران از یک مستند پخش شده از تلویزیون رسمی ایران انتقاد کرد مستندی که توانایی تیم مذاکره کننده را زیر سوال برده است.
پژوهشگر محمد صالح صدقیان، مدیر مرکز عربی مطالعات ایران در تهران عقیده دارد که: «هر کسی که پشت درز دادن این فایل باشد، طرفی است که می خواهد به هر موفقیتی که ظریف و تیم مذاکره کننده هسته ای بدست آورند و به شانس ظریف برای کاندیداتوری و پیروزی انتخابات ریاست جمهوری ضربه بزند».
صدقیان می گوید ظریف با توجه به آنچه او به عنوان هرج و مرجی که جناح اصولگرا یا محافظه کار دچار آن است توصیف می کند، شانس «بسیار زیادی» به عنوان نامزد جریان اصلاح طلب دارد.
اما آیا ظریف از اعتماد آیت الله خامنه ای برای ورود به تجربۀ کاندیداتوری برخوردار است؟
مدیر مرکز عربی مطالعات ایران معتقد است که بسیاری از طرفها می توانند در کاندیداتوری ظریف گیر و پیچ ایجاد کنند که البته رهبر عالی در میان آنها نیست. اشارۀ او به شورای نگهبان، مجمع تشخیص مصلحت نظام و مجلس شورا است که همگی تحت کنترل محافظه کاران قرار دارند. وی همچنین خاطر نشان می کند که یک کاندیدای محافظه کار قدرتمند مانند ابراهیم رئیسی رئیس قوه قضائیه می تواند نامزدی و پیروزی ظریف را تهدید کند.
نظرات محققان و سیاستمداران ایرانی در شبکه های اجتماعی اهمیت نقش وزیر امور خارجه را برجسته کرده و نشان دادند که بین دو اردوگاه یعنی کسانی که وی را به خیانت به اسرار ملی متهم می کنند و کسانی که وی را قربانی درز دادن گفتگویش به علت کوتاهی امنیتی می دانند شکاف عمیقی وجود دارد.
