اگر چه نشانه ها و گمانه زنی هایِ زیادی پیرامون چگونگی سقوطِ برق آسای افغانستان در عبایِ طالبان هویداست اما جنبه های فراوانی از آن نیز صرفاً با گذر زمان آشکار خواهند شد. همین امر تا مدتهای مدیدی مسئله ی افغانستان را تبدیل به معمایی خواهد کرد. آنچه پیچیدگیِ معما را افزون کرده، جغرافیایی بنام درهٔ پنجشیر است.
اینکه رایزنی ها و مذاکرات پنهان و آشکار پیرامون منظومهٔ فعل و انفعالات قدرت، چگونه شامل این نقطه نشده، گذشته از ابعاد عمدی-سهوی آن، همسایه ها و بویژه جمهوری اسلامی را در محظورات جدیدی گذاشته است.
معمولا با تغییر هیئت حاکمه در کشوری، سایر کشورها به غیر از آنهایی که عمیقا درگیر تحولات آن کشور هستند، تا مشخص شدن بازیگران اصلی، شفافیتِ زمین بازی و روند اتفاقات سیاست صبر و انتظار پیشه می کنند. جمهوری اسلامی اگر چه تلاش کرد خود را وفادار به همین سیاست نشان دهد، اما ظواهر رفتارهایش نوعی غش به سمت طالبان را برجسته کرده است. چرایی تمایل جمهوری اسلامی به طالبان چه ملاحظاتی را پشت خودش قایم کرده است؟ این رفتار ریشه در همسان پنداری ایدئولوژیک-هویتی دارد یا ابتناء بر نوعی رئالیسم آینده نگرانه است؟
بسیاری بر این تصورند که آنچه موجب قرابت جمهوری اسلامی و طالبان شده، مولفهٔ آمریکاستیزی آنهاست، در حالیکه به نظر می رسد طالبانِ اکنون با وجودی که فاقد سازماندهیِ سیستماتیک و نهادمندیِ عقلانیت محور هستند به مراتب صورت بندیِ تناسبات قدرتِ منطقه ای – جهانی را بهتر تشخيص داده اند و پیامدهای های رفتارهای هیجانی را بهتر درک می کنند.
پس این نکته قادر به پوشش چرایی نزدیکی به طالبان نیست. به نظر می رسد جمهوری اسلامی بنا دارد در تلهٔ رقابت و مخاصمه با افغانستانِ طالبی که به احتمال قوی آمریکا و رقبای منطقه ای برای آن تدارک دیده اند، نیفتد. امری که هم خودشان را از مهلکهٔ افغانستان نجات داد تا روی محور مقابله با چین تمرکز کنند، هم با حمایت ایران از احمد مسعود آن را در نبردی فرسایشی زمین گیر می کرد.
در غیر این صورت آنها واقف هستند که تمایز ایدئولوژیک و بنیادی با طالبان دارند که امکان ائتلاف محکمی را ایجاب نمی کند و از سویی می دانند که درافتادن با طالبان نیز می تواند کشور را وارد یک تقابل فرسایشی بی سرانجامی نماید.
پس از نظر مقامات رفتار احتیاط آمیزِ توام با تمایل ضمنی به طالبان اگر نتواند به تمامی از نقطه نظر امنیتی و منافع ملی کارساز باشد ولی تا روشن شدن وضعیت و افق روند تحولات، قادر است پیامدهای برآمدنِ طالبان را دفع یا حداقل کنترل کند.
از همین منظر است که جمهوری اسلامی پیرامون تهاجم طالبان به درهٔ پنجشیر سکوت کرده و دخالتی نمی نماید. چرا که حمایت از احمد مسعود یعنی ورود به مسائل افغانستان و تقابل آشکار با طالبان و به نوعی اسیر شدن در بازیِ بی فرجام افغانستان.
اجتناب از فعالیت آشکار در افغانستان و سکوت در مقابل دو قطبیِ شکنندهٔ طالب-مسعود، نوعی دترمینیسمِ منطقه ای-فرامنطقه ای است که جمهوری اسلامی به بهایِ شماتتِ عدم حمایت از احمد مسعود از یکسو و سرکوفتِ تراژیکِ همسویی با طالبان از سوی دیگر متحمل شده است.
