جامعه ایران در حوزه های متعددی دچار گسست و ناپیوست با هنجارهای معمول در سنجش با کشورهای دارای «دولت- ملت» است. از جمله این زیان در حوزه جامعه مدنی و نهادسازی برای دستیابی به مطالبات محوری، خصوصا از طریق کاربرد روشهای مدنی و خشونت پرهیز دیده می شود.
البته نباید فراموش کنیم که هم افزایی در حوزه کنش های مدنی می تواند مراد ما از تاکید بر وضعیت کنونی باشد. وضعیتی که از نتایج آن بی تردید در فقدان «کارآمدی، تحقق مطالبات، همگرایی لازم و…» دیده می شود. هم اینک جامعه مدنی در حوزه مبارزات صنفی در تباهی بسر می برد؛ همچون ضعف در شیوه های سازماندهی و در کاربرد انواع و اشکال نافرمانی مدنی که متناسب با شرایط امروز جامعه ایران باشد. جامعه ایران فاقد احزاب سیاسی است که پیرو طبقات مطالبات محور باشد؛ فقدان فرهنگ کار جمعی در کل جنبشهای اجتماعی به بطور عام و در جنبش های صنفی بصورت گزیده، از مهمترین مشکلات عدیده در فرایند کنش گری در عرصه عمومی و عبور به مراحل تعالی است.
به این همه بیافزائیم که در چنین حرکتهائی برنامه و راهکارهای جریانات سیاسی (عمدتا) که نیروهای اجتماعی را به مبارزات صنفی دعوت می کنند همیشه با ابهام همراه است. زیرا رهنمودها گاها فاقد تبیین روشن از میزان نتایج (هزینه- فایده) چنین فعالیتهائی است که استوار بر امکانات موجود اجتماعی نیست. که در نتیجه مبارزات صنفی در رهنمود جریانات و در کنش برای تحقق مطالبات، چیزی از دست داده تا به دست آورد! به گمان ما تحقق مطالبات رابطه تنگاتنگی با «توانایی نیروها در شناخت وضعیت موجود، میزان واقعی بودن اشکال مبارزه و شرایط نیروها» ئی دارد که جهت کسب این مطالبات در پشت حرکتهای مدنی قرار دارند. از جمله موارد مهم، به درک ما از مقررات برای دستیابی به مطالباتی ربط دارد که نیروهای اجتماعی را در پشت ده ها سال مبارزه برای تحقق اهداف نگه داشته است!
در گفتار زیر تلاش می شود تا از مجموع مفاهیم و گزاره ها در مورد جمعیت ها و نهادهای مدنی جاری در قوانین جمهوری اسلامی تعریفی ارائه دهیم که کمک نماید تا برساخت روشنی از فعالیتهای صنفی و توصیف کنش جمعی اصناف در جامعه ایران بدست آید.
در این رابطه ما به شناساندن انجمن ها در قوانین موجود از جمله «صنف، نهاد، اتحادیه، مراحل تشکیل آنها و…» می پردازیم.
چرایی چنین خوانشی به این تحلیل بسته است که نیروهای مطالبه محور ناچار هستند تا برای گسترش هر تحولی، خصوصا در حوزه نهادها و جامعه مدنی، از ممکنات موجود و دیگر تجربه های بشری و موازی در راستای تحول اجتماعی در جامعه ایران یاری بگیرند. خصوصا که اگر قرار باشد تا نیروهای اجتماعی (فعال دانشجویی، معلم، کارگر یا…) از ابزار صنفی در جامعه دینی- استبدادی ایران بهره بگیرند و به نبرد با تمامیت خواهی و سهم خود از قدرت مستقر برآیند! و در چنین گذاری، چنانچه چرایی و راهکار موجود را نداند و از روند تحقق وظایف قانونی بی بهره باشند، فرجام آن می تواند تکرار سیکل مطالبه خواهی باشد که نتیجتا منجر به دور باطلی در حوزه مبارزات اجتماعی گشته و باعث می شود تا فرصتهای پیش روی دوباره از دست برود. به هرحال آنچه که در متن زیر اهمیت می یابد، درک حداکثری از ممکنات موجود و قوانین جامعه در پیگیری و تحقق مطالبات در حوزه جامعه مدنی است. و درخواست ما از تمامی نیروهای مطالبه گر دریافت راهکاری است که از تجربه بشری سرانجام یافته تا در کنار مطلب پیش روی امکان درک بدیل فراهم آید. چنین باد.
در این رابطه گزاره هایی از نهادسازی در قوانین جمهوری اسلامی مورد بازخوانی قرار می گیرد:
- صنف چیست
- وظایف افراد صنفی چیست
- انواع نهادهای صنفی چیست
- انواع اصناف
- قانون نظام صنفی در ایران
- اتحادیه چیست
- مراحل تشکیل اتحادیه
- روال کاری اتحادیه و جلسات آن
صنف چیست؟
صنف یا «رسته» انجمنی است که از سوی گروهی از افراد که دارای یک حرفه یا پیشه هستند، تشکیل می شود تا بدین طریق سطح کیفی مجموعه واحدهای حرفه خود را تعیین و تدابیری برای مقابله با تخلفات یا انجام وظایف خود در باره اتفاقات حوزه های مرتبط را مورد پیگیری قرار دهند.
دریافت تاریخی؛ شکلگیری صنف در ایران قدمتی چند هزار ساله دارد، این قدمت بازمیگردد به دوران حکومت هخامنشیان که مردم را به گروهها و طبقات مختلف از جمله کسبه و اصناف و… طبقهبندی میکردند. پیشه وران دراین دوران (در مقایسه با سایر طبقات)، در سطوح زیرین جامعه قرار داشتند. رئیس طبقه تجار و اصناف (هخشان بز) یکی از رؤسای چهارگانهای بود، که در نظم و اداره امور این صنف در ساختار اجتماعی، نقش بسزایی داشتند.
با ورود اسلام به شهرهای زیر سلطه امپراتوری ایران، قوانین جدیدی بر فعالیتهای صنفی حاکم شد که «اصول شرعی بر حرام و حلال کردن اقلام و شیوه کسب و کار، نحوه نظارت بر گران فروشی، کم فروشی و بررسی پیمانه ها (کیل یا سنجش اقلام)، بر قوانین صنفی افزون شد. این قوانین در قرن سوم رسمیت یافت. یعنی در دوره شکوفایی تمدن اسلامی (دوره عباسیان)، و رونق تجارت و شهرنشینی و آنچه که ایرانیان توانستند در این دوره از فرهنگ ایرانی و تمدن دوره ساسانیان به عرب ها منتقل نمایند و در انتقال فرهنگ صحرانشینان عرب به دوره شهرنشینی یاری رسانند! در سده سوم بود که تشکل افزارمندان و صنعتگران بر اساس حرفهها و پیشهها به وجود آمد، رشد و توسعه کامل شهرها در دو قرن پنجم و ششم هجری، فعالیتهای اصناف را هم توسعه فراوان بخشید. برخی از خاورشناسان شوروی، خاستگاه پیدایش انجمنهای صنفی در شهرهای ایرانی را در دوره ساسانیان میدانند، که البته تشخیص درستی است. برخی دیگر هم منشأ انجمنهای صنفی را در فرقههای درویشان و صوفیان یا صنف های غازیان (سپاهیان) جستجو میکنند، که بعید می نماید!
نظام صنفی «در قوانین جمهوری اسلامی» چیست؟
مطابق ماده ۱- نظام صنفی قواعد و مقرراتی می باشد که امور مرتبط با سازمان، وظایف، اختیارات، حدود و حقوق افراد و واحدهای صنفی را طبق این قانون تعیین می کند.
واحد صنفی چیست؟
مطابق با ماده ۳ نظام صنفی «هر واحد اقتصاد که فعالیت آن در محل ثابت یا وسیله سیار باشد و توسط فرد یا افراد صنفی با اخذ پروانه کسب دایر شده باشد «واحد صنفی» شناخته می شود».
فرد صنفی کیست؟
مطابق ماده ۲ نظام صنفی هر شخص حقیقی یا حقوقی که در یکی از فعالیتهای صنفی اعم از تولید، تبدیل، خرید، فروش، توزیع، خدمات و خدمات فنی سرمایه گذاری کند و به عنوان پیشه ور و صاحب حرفه و شغل آزاد- خواه به شخصه یا با مباشرت دیگران- محل کسبی دایر یا وسیله کسبی فراهم آورد و تمام یا قسمتی از کل محصول یا خدمات خود را به طور مستقیم یا غیر مستقیم و به صورت کلی یا جزئی به مصرف کننده عرضه دارد «فرد صنفی» شناخته می شود.
هیات عالی نظامی کیست؟
مطابق ماده ۱۱ نظام صنفی، هیات عالی نظارت هیاتی است که به منظور برنامه ریزی، هدایت، ایجاد هماهنگی و نظارت بر کلیه اتحایده ها، مجامع امور صنفی، شورای اصناف کشور و کمیسیون های نظارت تشکیل می گردد و بالاترین مرجع نظارت بر امور اصناف کشور است. مطابق ماده ۱۰ «کمیسیون نظارت اصناف- به منظور برقراری ارتباط و ایجاد هماهنگی بین اتحادیه ها و مجامع امور صنفی با سازمانها و دستگاه های دولتی- در راستای وظایف و اختیارات آنها و همچنین نظارت بر اتحادیه ها و مجامع امور صنفی هر شهرستان هم تشکیل می شود».
وظایف افراد صنفی چیست
افراد صنفی به کسانی گفته می شود که «در یک حرفه مشترک فعالیت دارند و به انجام کارهای زیر موظف می باشد:
- اقدام به کسب مجوز جهت فعالیت در حرفه مشترک با دیگر همکاران.
- تمامی دستگاههایی که موظف به دادن استعلام به اتحادیه ها برای پروانه کسب هستند، حداقل ظرف ۱۵ روز از تاریخ درخواست موظف به ارائه نظر قطعی و نهایی خود هستند.
- صدور حتی بیش از یک پروانه کسب برای هر فرد صنفی واجد شرایط قانونی (برای یک یا چند محل کسب) بلامانع است.
- در صورتی که چند فنر یک واحد صنفی را به صورت مشترک اداره می کنند، به طور مشترک مسئولیت دارند که مسئولیت امور واجد را عهده دار خواهند بود.
- هر ۱۰ سال تمدید اعتبار پروانه کسب الزامی است.
نظارت بر فعالیت اصناف به عهده کیست؟
هیات نظارت بر اصناف، فعالیت صنف ها را زیر نظر دارد. بعضی اعضای این هیات عبارتند از
- وزیر صنعت، معدن و تجارت (رئیس هیات)
- وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی
- وزیر کشور
- وزیر بهداشت، درمان و آموزش پزشکی
- وزیر دادگستری
- وزیر امور اقتصادی و دارایی
- رئیس شورای عالی استانها
- فرمانده نیروی انتظامی جمهوری اسلامی ایران
کارکردهای اصناف چگونه است؟
- کارکرد اقتصادی: وظیفه اصناف و پیشه وران رفع نیاز جامعه از طریق دادن مالیات و انجام بیگاری، و جهت گردش چرخ های دولت مستقر است. بنابراین با اعتراضاتی (سیاسی، مذهبی یا اقتصادی- صنفی و اجتماعی) که منجر به پرهیز از کار کردن می شود، حیات اقتصادی در کشور مختل می شود!
با توجه به آمارهای رسمی بانک مرکزی و مرکز آمار ایران، امروزه سهم اصناف در تولید ناخالص ملی ۲۵ درصد و سهم آنها در ایجاد اشتغال بیش از ۴۷ درصد می باشد و در سطح کشور هم حدود ۳ میلیون واحد صنفی فعالیت می کنند و واحدهای صنفی کوچک تقریبا نزدیک به ۹۵ درصد توزیع کالا در کشور را بر عهده دارند.
لازم به یادآوری است که به چند هدف شامل «کمک به ثبات قیمتها در بازار از طریق کاهش سود قانونی، پذیرش بازرسی در تنظیم بازار توسط تشکل های صنفی و نظارت بر مجموعه های تابعه، اجازه تاسیس کسب و کار و پذیرش اعضای جدید، مشورت دهی به حکومت وقت در تعیین قیمت و تثبیت آن در راستای تنظیم بازار، نظارت بر کیفیت کالای تولیدی و خدمات صنف، ایجاد شهرکهای صنفی، خروج صنوف آلاینده از مناطق مسکونی، اجرای امور و سیاستهای دولت، کمک در تشخیص میزان مالیات و تعیین مالیات هر صنف و مذاکره با دستگاه حکومت در موارد اختلاف و زمینه های همکاری از جمله کارکردها و وظایف تشکل های صنفی» دست یابد.
سلسله مراتب صنفی چگونه است؟ سلسله مراتب صنفی می تواند به اجزای زیر تقسیم شود:
- هیات عالی نظارت: که با عضویت ۱۱ نفر (۸ نفر وزیر – وزارت بازرگانی، فرهنگ و ارشاد اسلامی، کشور، مسکن و شهرسازی،بهداشت، دادگستری، اقتصادی و دارایی، صنایع و معادن)، و نیز فرمانده ناجا، شهردار منطقه، رئیس شورای اصناف کشور، روسای مجامع امور صنفی (تهران و شهرستانها در استان تهران) شامل می شود.
- کمیسیون نظارت: که با عضویت ۱۰ نفر در مراکز استانها و شهرستانها رسمیت می یابد (روسای ادارات بازرگانی، دادگستری، اقتصادی و دارایی، بهداشت، نیروی انتظامی، رئیس شورای شهر، شهردار، روسای مجامع امور صنفی شهرستان، نماینده تام الاختیار استانداری در مرکز استان تام الاختیار فرمانداری یا بخشداری در دیگر شهرستانهای استان) رسمیت می باد.
- شورای اصناف کشور: که متشکل از نمایندگان هیات رئیسیه مجامع امور صنفی شهرستانهای کشور است.
- مجمع امور صنفی: که از نمایندگان اتحادیه های صنفی تشکیل می گردند و به ۳ نوع بخش می شوند:
مجمع امور صنوف تولیدی- خدمات فنی
مجمع امور صنوف توزیعی- خدماتی
مجمع امور صنفی مشترک
اتحادیه های صنفی: که از واحدهای صنفی دارای پروانه کسب تشکیل می شوند. برای تشکیل هر اتحادیه، وجود تعداد مشخصی واحد صنفی (مستقل) که دارای فعالیت شغلی مشابه یا همگن هستند، ضرورت دارد.
تعریف فرد صنفی: پائین ترین جزء و البته اصلی ترین جزء در سلسله مراتب صنفی می باشد که کارآفرینی می کند، تولید می کند،خدمات ارائه می دهد. در واقع به خاطر اوست که اتحادیه صنفی شکل گرفته است. در سیر تاریخ تشکیل و اداره و توسعه صنوف فرد صنفی، رکن اصلی تلقی می شود. حضورش و واقعیتهای ناشی از حضورش رفته رفته حقوق صنفی را شکل داده و برجسته نموده است.
انواع نهادهای صنفی به دسته های «تعاونی- انجمن- تشکل- سندیکا- اتحادیه…» تقسیم می شوند:
تعاونی یعنی چه؟
شرکت تعاونی (cooperatieve)، مشارکتی است برای عده ای از افراد که هم صنف (یا در تناسبی مشابه)، هستند (مثلا: همسایه، دوست، خویشاوند یا همشهری هستند)، که جمعیتی کوچک پدید می آورند برای تهیه کالاهای مورد نیاز اعضا، از طریق جمع آوری جزئی پول توسط اعضاء، و کالای مورد نیاز آنان- و برای اعضاء خریداری و به همان قیمت تمام شده یا با سود خیلی کم به همان اعضاء می فروشد. شرکت تعاونی بستری است برای دستیابی به منافع مشترک اعضاء که گرد هم می آیند و در حقیقت به هم کمک می کنند تا از طرق جمعی برای تهیه مسکن یا خرید مایحتاج یا کسب اعتبار همراهی کنند. یا در این جهت سرمایه معینی را در میان می گذارند تا به لحاظ جمعی مشکل را حل کنند. در شرکت تعاونی ممکن است اعضاء دارای سرمایه و سهم یکسان از سود نباشند، اما هر عضو بدون توجه به درصد سهمی که دارد، حق رای دارد. در واقع تعاونی متکی به اعضاء هست، اما به سرمایه نیست.
انجمن چیست؟
انجمن به دسته ای از مردم می گویند که در جایی گرد آمده باشند، یا مکان این گردآمدن که برای کنکاش یا دلیل دیگر باشد. گاهی نام های «گروه، فوج، مجمع، مجلس» هم به همین معنی استفاده شده. مهمترین عاملی که باعث اختلاف معنای انجمن با یک گروه یا دسته دیگر از مردم می شود، داشتن هدف مشترک است. اساس فعالیت صنفی استوار بر تشکیل انجمن می باشد. انجمن ها امکان توسعه برنامه و تداوم طرح هایی را تسهیل می کند که برای بهبود وضع رفاهی و حقوقی اعضایشان طراحی شده است. از اهداف انجمن تعامل با دیگر نهادها برای ایجاد تسهیلات، جهت پیشبرد فعالیتهای انجمن می باشد. از دیگر فعالیت انجمن وضع مقررات و آیین رفتاری برای اعضا می باشد. همینطور آموزش منظم و جذب اعضای جدید با مهارتهای بالا از دیگر وظایف انجمن است.
تشکل (یا ngo) چیست؟
به سازمانهای مردم نهاد (سمن) یا سازمان عمومی غیردولتی گفته می شود که مستقیما ارتباط با ساختار دولتی ندارند، اما نقش بسیار مهمی بعنوان «واسط بین افراد جامعه، قوای حاکم و سازمانهای» مطرح در جامعه دارند. بسیاری از سازمانهای مردم نهاد غیرانتفاعی بوده و مستقل از نهادهای دولتی عمل می کنند. بودجه این نهادها از طریق کمک های مردمی (و در مواردی با کمک سازمانهای دولتی یا ترکیبی از هردو) در شکل پروژه های مشترک تامین می شود.
سندیکا چیست؟
سندیکا یک تشکیلات خودگردان است (برخلاف اتحادیه صنفی)؛ از افراد، بنگاههای اقتصادی، شرکتها یا افراد حقوقی تشکیل می شود که برای تامین منافع اعضا و ارتقاء آن فعالیت می کنند. در اکثر موارد هدف اینگونه تشکل ها افزایش سود اقتصادی تا حداکثر می باشد.
اتحادیه چیست؟
اتحادیه صنفی از افرادی خوشنام از هر صنف (گاها از چند صنف مرتبط یا افراد منتخب آن صنف ها) تشکیل می شود تا: «حمایت از حقوق صنفی آن رسته شغلی، ایجاد همکاری در میان کاسبان آن صنف، بهبود خدمات و ارائه آن به مصرف کنندگان، بهبود اقتصادی شهر، تعامل با موسسه های دولتی و خصوصی و انجام وظایف در چارچوب قوانین نظام صنفی و آئین نامه های مربوطه جهت تشکیل آن صنف» از جمله وظایف اتحادیه است. اتحادیه ها بازرسانی متخصص هر صنف یا رسته شغلی دارند که به فعالیت آنان نظارت دارد.
انواع اصناف:
طبق ماده ۴ قانون نظام صنفی کشور (مصوب ۲۸ اسفند ۱۳۸۲)، در ایران صنوف به چهار گروه تقسیم می شوند؛
صنوف تولید- که فعالیت و خلاقیت آنان منجر به تغییر فیزیکی یا شیمیایی مواد اولیه شده و منحصرا تولیدات خود را (مستقیم یا غیر مستقیم) در اختیار مصرف کننده قرار می دهند.
صنوف خدمات فنی- که فعالیت آنها منجر به رفع عیب و نقص یا مرمت و نگهداری کالا می گردد، اشتغال به آن مستلزم داشتن صلاحیت فنی می باشد.
صنوف توزیعی- گروهی از صنوف که صرفا نسبت به عرضه کالا از محل واردات یا تولیدات داخلی اقدام می کنند، بدون آنکه در تولید کالا یا تغییر دادن کیفیت آن نقش داشته باشند.
صنوف خدماتی- گروهی از صنوف که با فعالیتهای خود قسمتی از نیازهای جامعه را تامین نموده و این فعالیت شامل تبدیل مواد به فرآوردها یا خدمات فنی نباشد.
