سرمقاله تحلیلی خبرنگار بیبیسی درباره سفر دونالد ترامپ به خاورمیانه، یادآور جمله تاریخی ولادیمیر ایلیچ لنین، رهبر انقلابی روسیه، است:
«دهههایی هست که هیچ اتفاقی نمیافتد؛ و هفتههایی هست که دههها اتفاق میافتد.»
گردباد دیپلماتیکی که هفته گذشته رئیسجمهور ایالات متحده، دونالد ترامپ، را در برگرفت، گواهی بر صحت این جمله لنین است.
جمیز لاندل، خبرنگار دیپلماتیک بیبیسی، در گزارش خود مینویسد:
«رئیسجمهور محافظهکاری که همیشه وعده داده بود آمریکا را در اولویت قرار دهد، در روزهای اخیر بیش از هر زمان دیگری در صحنه جهانی ظاهر شده است.»
ترامپ و تیمش در خلیج فارس قراردادهای تجاری منعقد کردهاند؛ تحریمهایی علیه سوریه را لغو کردهاند؛ درباره آزادی یک شهروند آمریکایی در بازداشت حماس مذاکره کردهاند؛ به حملات نظامی علیه حوثیها در یمن پایان دادهاند؛ تعرفههای تجاری با چین را کاهش دادهاند؛ به اوکراین دستور دادهاند در ترکیه با روسیه مذاکره کند؛ مذاکرات پشتپرده با ایران بر سر توافق هستهای را ادامه دادهاند؛ و حتی مسئولیت میانجیگری آتشبس میان هند و پاکستان را بر عهده گرفتهاند. لاندل البته هشدار میدهد که این اقدامات، اگرچه پرشتاب و گستردهاند، شاید تنها نمایشی از جاهطلبی هوشمندانه باشد.
آقای ترامپ در گفتوگوهای تلویزیونی و توییتهای خود بارها تهدید کرده است تنها توافقی را میپذیرد که در آن ایران بهطور کامل برنامه غنیسازی خود را متوقف کند؛ در غیر اینصورت، رژیم با تحریمهای شدیدتر و حتی حمله نظامی به تأسیسات اتمی مواجه خواهد شد. اگرچه ترامپ در سخنرانیاش در ریاض صراحتاً اعلام کرد بهدنبال جنگ با ایران نیست، اما در صورت عدم پذیرش توافق از سوی اسرائیل، احتمال حمله آن کشور به تأسیسات اتمی ایران، بهدلیل دغدغههای امنیتی، کاملاً محتمل است.
در مقابل، عباس عراقچی، معاون وزیر خارجه، بار دیگر بر «حق غیرقابل مذاکره ایران برای غنیسازی» تأکید کرده و اعلام داشته که طبق معاهده «انپیتی»، ایران این حق را دارد.
وزارت امور خارجه ایران در تاریخ ۲۴ اردیبهشت با انتشار بیانیهای شدیداللحن، سخنان ترامپ را محکوم و آن را «کذب، تفرقهافکنانه و گمراهکننده» خواند. در این بیانیه، عراقچی ایالات متحده را مسئول اصلی بحرانهای غزه، لبنان و سوریه معرفی کرد و گفت: «رئیسجمهور آمریکا با وقاحت تمام، ایران را مسئول تخریب این کشورها میخواند.»
بهنظر میرسد عراقچی، همانند کبکی که سر در برف کرده، تصور میکند فعالیتهای مخرب و نیابتی نظام اسلامی در عراق، لبنان، سوریه و یمن از دید جهانیان پنهان مانده است. حمله ۷ اکتبر ۲۰۲۳ توسط حماس به اسرائیل که منجر به کشته شدن بیش از ۱۲۰۰ غیرنظامی و گروگانگیری بیش از ۲۴۰ نفر شد، در حافظه جهانیان باقی مانده است.
نظام اسلامی میخواهد جهانیان فراموش کنند که سپاه پاسداران عامل طراحی، تأمین مالی، تجهیز و هدایت این حمله بوده است. ۴۶ سال است که نظام اسلامی، مطابق سخنان ترامپ، ثروت مردم ایران را صرف بیثباتسازی منطقه کرده و اکنون در باتلاق شکست فرورفته است. توصیف سخنان ترامپ به عنوان «فریبکارانه و توهینآمیز» توسط وزارت خارجه، تنها بیانگر بیکفایتی و تزویر دستگاه دیپلماسی نظام است که واقعیتها را انکار میکند.
رهبر جمهوری اسلامی، آیتالله علی خامنهای، نیز در جمعی از فرهنگیان و معلمان، سخنان ترامپ را دروغ خواند و ادعا کرد که «الگوی آمریکا برای منطقه شکست خورده است.» اما آیا نمیتوان پرسید کدام بخش از گفتههای ترامپ نادرست است؟ وی میگوید ایرانِ ثروتمند را به ویرانهای تبدیل کردهاید، در حالیکه کشورهای حوزه خلیج فارس، با عقلانیت و برنامهریزی، بیابانهای خود را به قطبهای اقتصادی تبدیل کردهاند. آیا رهبر جمهوری اسلامی از شنیدن این واقعیتها شرم نمیکند؟
ترامپ از صلح حرف میزند چون آن را پیششرط شکوفایی اقتصادی میداند؛ اما روحانیونی که پیشتر برای چند تومان منبر میرفتند، امروز با در اختیار گرفتن ثروت ملی، کشور را در مسیر هژمونی شیعی، به سوی فقر، انزوا و فروپاشی سوق دادهاند.
خامنهای مدعی است که طرح آمریکا وابستگی منطقه به واشینگتن را تشدید میکند. اما کشورهای حاشیه خلیج فارس، بهدلیل تهدیدات مستمر ایدئولوژیک از سوی جمهوری اسلامی، برای تأمین امنیت خود، راهی جز همکاری با قدرتهای غربی ندیدهاند.
در مقابل، ایران به دامن پوتینی پناه برده است که رؤیای احیای امپراتوری تزارها را دارد و در پی سلطه بر دریای مازندران، قفقاز و خلیج فارس است. از دست رفتن ۵۰ درصد سهم ایران از دریای خزر و ایجاد کریدور مرزی میان ارمنستان و جمهوری آذربایجان، بخشی از این روند نگرانکننده است. در عین حال، شورای همکاری خلیج فارس نیز ادعای مالکیت سه جزیره ایرانی را مطرح کرده و آنها را «اشغالشده» میخواند.
بهنظر میرسد خامنهای از خیزش جوانان و دانشگاهیان بیم دارد و برای پاسخ به ترامپ، معلمان و فرهنگیان را بهعنوان سپر بلا به میدان آورده است. اما این قشر آگاه جامعه، در کنار دانشجویان، از خواهان تغییر یا حتی برکناری نظام اسلامی هستند. حمایت مردمی از آنان، تا زمان تحقق این هدف، ادامه خواهد یافت.
در روز ۱۹ مه، رسانههای بینالمللی گزارش دادند که آقای ویتکاف، مذاکرهکننده آمریکایی، بر غیرقابلقبول بودن هرگونه غنیسازی توسط ایران تأکید کرده است، در حالی که وزیر خارجه ایران اعلام داشته که غنیسازی ادامه خواهد یافت. از سوی دیگر، علی شمخانی، مشاور ارشد رهبری، در گفتوگو با شبکه NBC گفت:
«ایران آماده است در ازای لغو فوری تحریمهای آمریکا، متعهد شود که هیچگاه به دنبال سلاح هستهای نرود، ذخایر اورانیوم غنیشده خود را نابود کند، تنها برای مصارف صلحآمیز غنیسازی انجام دهد، و اجازه نظارت کامل به بازرسان بینالمللی دهد.»
اظهارات شمخانی نشانهای از شکاف در سیاست خارجی جمهوری اسلامی است و احتمال میرود که او مستقیماً از طرف خامنهای در حال مذاکره با آمریکا باشد. این موضوع توسط سخنگوی وزارت خارجه تکذیب شده و هرگونه مذاکره موازی مردود اعلام شده است.
با استناد به گزارش جمیز لاندل، اگرچه شکافهایی در مواضع اسرائیل و آمریکا قابلمشاهده است، اما اتحاد راهبردی آنها همچنان قدرتمند باقی مانده و نفوذ لابی اسرائیل در کنگره و سنا کمنظیر است. حدود ۲۰۰ نماینده کنگره در نامهای به ترامپ خواستار توقف کامل برنامه هستهای ایران شدهاند، در حالی که مسئله تنها به اتم محدود نیست؛ برنامه موشکی و نقش مخرب منطقهای ایران نیز محور مذاکرات است.
در نهایت، میتوان گفت مذاکرات دشواری در پیش است و بهآسانی به نتیجه نخواهد رسید. انتقادهای تند ترامپ در ریاض، واکنش سریع دیپلماسی نظام، و سخنان خامنهای در ۲۰ مه در دیدار با خانواده ابراهیم رئیسی، که درخواست آمریکا را «یاوهگویی» خواند، همگی نشان میدهند که بحران در حال تشدید است. خامنهای گفت: «اینکه آمریکاییها میگویند به ایران اجازه غنیسازی نمیدهیم، غلط زیادی است.»
احتمال تشدید تنشها و غیرقابلتحمل شدن وضعیت برای رژیم بالاست، و مسیر خروج برای نظام اسلامی، هر روز دشوارتر میشود.
ناخدا محمد فارسی
۲۱ ماه مه ۲۰۲۵
1 – https://www.bbc.co.uk/news/articles/clyv789ejgxo
2 – https://www.irna.ir/news/ 85835067/
3 – https://www.irna.ir/news/85838294/
