شهلا اعزازی٭
زنان ایرانی در طول بیش از یک قرن گذشته، علیرغم محدودیتهای قانونی، اجتماعی و فرهنگی، توانستهاند نقشی تعیینکننده در ایجاد تغییرات اجتماعی ایفا کنند.
این مقاله با مرور تاریخی نمونههای بارز از اقدامات زنان در زمینههای آموزش، بهداشت، رسانه، محیط زیست و فعالیتهای مدنی، به تحلیل نقش آنها در نهادسازی و تغییر ساختارهای اجتماعی میپردازد. در پایان نیز به تحولات معاصر و تغییر گفتمان زنان نسبت به بدن، انتخاب فردی و نافرمانی مدنی پرداخته میشود.
مطالعهی تاریخ معاصر ایران نشان میدهد که زنان با وجود فشارهای فراوان از سوی سنتگرایان و گروههای مذهبی، در مسیر دستیابی به حقوق فردی و اجتماعی خود گامهای مؤثری برداشتهاند.
این کنشگری، نهفقط در راستای منافع فردی، بلکه با هدف ارتقای وضعیت کل جامعه انجام شده و در بسیاری از موارد به تغییر قوانین و ساختارهای اجتماعی منتهی شده است.
از نخستین اقدامات تأثیرگذار زنان میتوان به تلاش برای تأسیس مدارس دخترانه اشاره کرد. در حالی که فشارهای اجتماعی منجر به تعطیلی نخستین مدارس در همان روزهای ابتدایی تأسیس میشد، مقاومت و پافشاری زنان در دفاع از حق آموزش برای دختران، سرانجام منجر به قانونی شدن ایجاد مدارس دخترانه شد.
در مقاطعی، برای دانشآموزان دختر محافظ استخدام میشد تا از حملات مخالفان جلوگیری شود. این اقدام نمادین، سرآغاز تغییر در نگرش عمومی نسبت به آموزش دختران بود.
اعتراض به حجاب اجباری، تلاش برای تعیین حداقل سن ازدواج و پیگیری اصلاح قوانین خانواده از دیگر زمینههای کنشگری زنان در تاریخ معاصر است. هرچند برخی تغییرات (مانند کشف حجاب در دوران رضاشاه) به صورت دستوری از بالا اعمال شدند، اما این اقدامات نیز تحت تأثیر خواست و فشار جامعه زنان شکل گرفتند.
انتشار نخستین روزنامههای ویژه زنان در زمانی که فعالیت اجتماعی برای آنها ممنوع بود، گامی بنیادین در جهت بازتاب مشکلات زنان از زبان خود آنان بود.
این رسانهها، بستر مناسبی برای شکلگیری گفتمان زنانه فراهم کردند و همچنان در قالب مجلات و رسانههای نوین ادامه دارند.
زنان ایرانی نقش برجستهای در تأسیس نهادهای مدنی و خدماتی داشتهاند که بسیاری از آنها تا به امروز نیز فعال هستند:
• مارگاریت هاروتونیان: بنیانگذار نخستین کودکستان ایرانی (۱۲۸۹).
• فخرالدوله (اشرفالملوک): بنیانگذار سیستم تاکسی رانی در ایران و ترویجدهنده فرهنگ آن.
• نجمالسلطنه (ملکتاج فیروز): بنیانگذار بیمارستان نجمیه، نخستین بیمارستان مدرن تهران، و سپردن اداره آن به دخترانش.
• مهلقا ملاح: مؤسس سازمان حفاظت از محیط زیست و ملقب به “مادر محیط زیست ایران”.
• توران میرهادی: بنیانگذار شورای کتاب کودک.
• سعیده قدس: بنیانگذار مؤسسه محک برای حمایت از کودکان مبتلا به سرطان.
• ستاره فرمانفرماییان: بنیانگذار دانشکده مددکاری اجتماعی و پیشگام در نظاممند کردن کمکرسانی حرفهای در ایران.
این نهادسازیها، مصداق بارز مشارکت پایدار و تخصصمحور زنان در جامعه است که موجب دگرگونی در نگرشها و ساختارهای اجتماعی شده است.
در سالهای اخیر، زنان با تأکید بر حق تصمیمگیری درباره بدن، پوشش و شیوه زندگی خود، مسیر تازهای از کنشگری را پی گرفتهاند.
نافرمانیهای مدنی، از جمله در زمینه پوشش، موجب تحولاتی بنیادین در سیمای عمومی جامعه شده و به یکی از چالشهای اصلی سیاستگذاران بدل شده است.
زنان امروز، برخلاف گذشته، دیگر پذیرای دستورپذیری در زندگی فردی نیستند و با تکیه بر استقلال، در پی تغییر نگرشهای جنسیتی در جامعهاند.
تاریخ یکصد سال گذشته ایران، شاهد حضور مؤثر زنانی بوده است که با وجود تمامی محدودیتها، ساختارهای اجتماعی را به چالش کشیده و در مسیر اصلاح آنها گام برداشتهاند.
این زنان نهتنها راه را برای تحصیلات عالی و مشارکت در عرصههای مختلف هموار کردند، بلکه با نهادسازی، گفتمانسازی و پافشاری بر مطالبات فردی، جامعهای نوین را شکل دادهاند. تجلیل از تلاشهای آنان، در واقع تجلیل از تاریخ مقاومت و پویایی اجتماعی است.
عضو گروه مطالعات زنان|شهریور
