بهمنظور توضیح کمبود و بحرانهای جاری و ناتوانی حاکمیت، رئیسجمهور پزشکیان روز ۱۶ نوامبر در نشست شورای راهبردی وزارت دفاع اظهار داشت: «وزارت دفاع با توجه به مأموریتهایی که بر عهده دارد و با توجه به ظرفیتها و توانمندیهای نیروهای مسلح، میتواند در زمینه رفع مشکلات و ساماندهی ناترازیها نقش مؤثری داشته و کمک بزرگی برای دولت و کشور باشد» (۱). این سخنان به روشنی بازتابدهنده وضعیت بحرانی اقتصاد کشور و فشار معیشتی بر مردم است. در حالی که سپاه پاسداران بعنوان یکی از عوامل وضع موجود بهشدت در نهادهای مختلف کشور نفوذ کرده و دستش آلوده است، پزشکیان قصد دارد بخشی از کمبود های اقتصادی را با بهکارگیری نیروهای ارتش جبران کند. او تأکید کرده است که در حوزه نیروی انسانی، نظامیان از ظرفیتهای چشمگیری برخوردارند و توانمندیهای نیروهای مسلح میتواند با «مدیریت جهادیِ عملی، نه نظری»، بخشی از مشکلات دولت را رفع کند.
میتوان چنین تحلیل کرد که وضعیت اقتصادی کشور بهحدی بحرانی است که دولت در پرداخت حقوق کارگران و کارمندان دچار مشکل شده و به همین دلیل، قصد دارد از حقوقبگیران ارتش در برخی سطوح غیرنظامی استفاده کند. اما باید یادآور شد که نظامیان در زمان صلح مأموریت آموزش و آمادگی برای شرایط جنگی دارند و استفاده از آنان در امور غیرنظامی، مغایر با وظایف اصلی ارتش است. پزشکیان همچنین مدعی شده دشمنان جمهوری اسلامی تلاش میکنند با دامنزدن به مشکلات اقتصادی و ناترازیها موج نارضایتی ایجاد کنند. با این حال، باید اذعان داشت که اقتصاد ایران، بهویژه پس از فعال شدن مکانیسم ماشه و بازگشت تحریمهای سازمان ملل، در وضعیت ورشکستگی قرار دارد. بهکارگیری پرسنل نظامی قادر به رفع مشکلات نیست و افزون بر آن، پزشکیان توضیح نداده کارگران و کارمندانی که جای خود را به نظامیان خواهند داد، چه سرنوشتی پیدا خواهند کرد.
سردار محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی نیز روز ۱۳ آبان ۱۴۰۴ در مراسم سالگرد کشتهشدن حسن تهرانیمقدم اظهار داشت: «صبر و مقاومت، ضدحملهای به جنگ شناختی دشمن علیه امت اسلامی است، و فرهنگ شهادت در حوزه اقتصاد نیز کارایی دارد.» حسن تهرانیمقدم در ۲۱ آبان ۱۳۹۰ همراه با ۳۸ نفر دیگر در انفجار زاغه مهمات در پادگان مدرس در ملارد کشته شد. بحران اقتصادی ایران به مرحله انفجار رسیده و کارگزاران نظام، از جمله قالیباف، میدانند که شعارهای مربوط به «فرهنگ شهادت اقتصادی» پاسخگوی شکم گرسنه مردم نخواهد بود (۲). نگرانی اصلی آنان خیزش دوبارهای شبیه جنبش «زن، زندگی، آزادی» است؛ خیزشی که اگر تکرار شود، احتمالاً نیروهای سرکوبگر قادر به کنترل خیابان نخواهند بود.
قالیباف با تکرار سخنان علی خامنهای افزود: «ارزش زنده نگه داشتن یاد شهدا به اندازه شهادت است و خانواده شهید شریک در اجر شهید است؛ اگر صبر کنند همان پاداش را خواهند داشت.» او ادعا کرد جمهوری اسلامی در جنگ ۱۲ روزه «پیروز» بوده و در پنج روز پایانی جنگ چنان فشار سنگینی وارد کرده که طرف مقابل برای آتشبس تلاش کرده است. او این «پیروزی» را حاصل تلاشهای فهرستی طولانی از فرماندهان کشتهشده سپاه دانست.
بحران اصلی جمهوری اسلامی اما بیش از هر چیز اقتصادی است؛ بحرانی که با فعالشدن مکانیسم ماشه و تحریمهای سازمان ملل تشدید شده است. افزون بر این، هزینه سنگین حمایت جمهوری اسلامی از نیروهای نیابتی در عراق، سوریه، لبنان، غزه و یمن بر اقتصاد ایران فشار بیسابقهای وارد کرده است. طبق گزارشی در «کیهان لندن» به نقل از پایگاه «واینت»، پس از مسدودشدن مسیرهای هوایی و زمینی انتقال پول و سلاح به حزبالله و کشته شدن فرماندهان ارشد نیروی قدس، جمهوری اسلامی و حزبالله شبکه قاچاق جدیدی ایجاد کردهاند که از مسیرهای دریایی و صرافیهای کشورهای ثالث از جمله ترکیه برای جابهجایی میلیونها دلار و محمولههای نظامی استفاده میکند (۳). همچنین گفته شده اسماعیل قاآنی، فرمانده نیروی قدس، مسیرهای تازهای برای انتقال سلاح و پول به حزبالله یافته است.
گزارش میافزاید که این شبکه جدید بر سه محور فعالیت میکند: ترکیه بهعنوان کانون انتقال قطعات سلاح و پول؛ مسیرهای دریایی با پوشش کالاهای تجاری؛ و شبکه صرافیها، طلا و رمزارز برای مخفینگهداشتن جریان مالی. کارشناسان امنیتی اعلام کردهاند جمهوری اسلامی و حزبالله در پی خودکفایی تسلیحاتی در داخل لبناناند تا نیاز به مسیرهای قاچاق پرخطر را کاهش دهند. روشن است که نظام اسلامی، با وجود بحران اقتصادی، هرگز از اهداف ایدئولوژیک خود دست برنمیدارد و تا زمانی که این حاکمیت ادامه داشته باشد، خاورمیانه نیز روی آرامش نخواهد دید.
در هفته جاری، شورای حکام آژانس بینالمللی انرژی اتمی تشکیل جلسه خواهد داد. در پیشنویس قطعنامه کشورهای اروپایی (بریتانیا، فرانسه و آلمان) و ایالات متحده، به ایران هشدار داده شده که باید اجازه بازرسی کامل را به آژانس بدهد. محمد اسلامی، رئیس سازمان انرژی اتمی ایران، در جلسهای در وزارت امور خارجه ادعا کرد ایران به تمام تعهدات برجامی خود عمل کرده و آژانس نیز هر سه ماه یکبار گزارش پایبندی ایران را ارائه میداده است (۴). این ادعا در حالی مطرح میشود که ایران پس از جنگ ۱۲ روزه، بازرسان آژانس را از کشور اخراج کرده است.
علی لاریجانی، دبیر شورای عالی امنیت ملی، نیز در تاریخ ۱۷ نوامبر ۲۰۲۵ در همایش «ما و غرب» وضعیت نابسامان کشور را از زاویهای دیگر بازتاب داد (۵). او با اشاره به سخنی از سعدی که «رأی بیقوت مکر و فسون است و قوت بیرأی جهل و جنون»، مدعی شد جهان امروز وارد «عصر جهل و جنون» شده است. لاریجانی انقلاب اسلامی را بازگشت به «استقلال تاریخی ایران» دانست و تأکید کرد تعامل با غرب تنها زمانی ممکن است که تهدیدی برای «استقلال» تلقی نشود. او خطر اصلی را «سلطه فرهنگی، سیاسی و امنیتی» غرب معرفی کرد و بر ضرورت وحدت داخلی برای مقابله با فشار خارجی تأکید نمود. این سخنان بازتابدهنده نگاه امنیتی و رسمی جمهوری اسلامی به غرب است.
در مجموع، سخنان پزشکیان، قالیباف و لاریجانی، تصویری روشن از وضعیت نابسامان امنیتی و اقتصادی کشور ارائه میدهد؛ وضعیتی که دولت پزشکیان را با چالش جدی روبهرو کرده است. یکی از شعارهای انتخاباتی پزشکیان «وفاق ملی» بود، اما اکنون بخش مهمی از ارکان دولت در دست مخالفان اوست. این عوامل سبب شدهاند در حوزههایی مانند انرژی، آب و مسائل معیشتی، بحرانهای جاری تشدید شود. در چنین شرایطی، اقتصاد مافیایی کشور، دولت را به «شرکت سهامی» بدل کرده است.
اگر پزشکیان بخواهد، و بتواند دراداره کشور موفق شود، نخستین گام او باید پاکسازی نظام اداری، رانت خواری، و مقابله با ناکارآمدی ها و بهکارگیری مدیران سالم، کارآمد و میهندوست باشد؛ همراه با مبارزه جدی و بیامان با فساد نهادینه شده . اما با توجه به روند کنونی، بعید بهنظر میرسد چنین اقداماتی عملی باشد. در غیر این صورت، خطر آن میرود که فساد نهتنها بطور سیستماتیک افزوده شود، بلکه به مرحلهای برسد که تهدیدی جدی برای نظام و کشور باشد. استفاده از نیروی انسانی نظامیان ارتش نیز قادر نخواهد بود این بحرانها را حل کند.
ناخدا محمد فارسی
۲۰ نوامبر ۲۰۲۵
1 – https://www.irna.ir/news/85998107/
2 – https://www.fardanews.com/1381540
3 – https://kayhan.london/1404/08/26/391059/
4 – https://www.fardanews.com/73/1381739
5 – 5 – https://www.irna.ir/news/85992225/
