در اکتبر ۲۰۲۵، مقالهای درباره تأثیر پهپادها (اعم از شناسایی، انتحاری، تهاجمی و ازدحامی) در تمام سطوح برنامهریزی نظامی – از طراحی دکترین و ساختار نیروها گرفته تا تاکتیکهای میدانی و پشتیبانی لجستیکی منتشر کردیم. در آن مقاله یادآور شدیم که در واقع، هر گروه رزمی کوچک یا حتی بازیگران غیرنظامی، با استفاده از چرخه نوآوری، ساخت یا خریدهای تجاری، و با اصلاح فوری و استفاده خلاقانه از این سامانهها، میتوانند سرنوشت نبرد نظامی و حتی زندگی غیرنظامیان را تغییر دهند.
طبق مقالهای در خبر نامه دویچه وله آلمان، در تاریخ ۲۳ نوامبر ۲۰۲۵ ، پروازهای نظامی و غیرنظامی در فرودگاه آیندهوون در جنوب هلند، پس از مشاهده یک پهپاد ناشناس در محدوده فرودگاه، برای چند ساعت متوقف شد. وزارت دفاع هلند اعلام کرد منشأ این پهپادها همچنان نامشخص است و بررسیها ادامه دارد (۱). یک سخنگوی فرودگاه آیندهوون نیز این اختلال را تأیید کرد. این حادثه تنها یک روز پس از رویدادی مشابه در پایگاه هوایی “فولکل” رخ داد؛ جایی که ارتش هلند گزارش داد سربازان برای مقابله با پهپادهای ناشناس به آنها تیراندازی کردهاند. این پهپادها پس از شلیک نیروها، منطقه را ترک کرده و دیگر دیده نشدند. وزارت دفاع هلند از ارائه جزئیات بیشتری درباره نحوه شناسایی و نوع سلاحهای استفاده شده خودداری کرده است.
مشاهده میشود که گسترش سامانههای پهپادی و هوش مصنوعی، در صورتی که بهدرستی مورد استفاده قرار نگیرد، میتواند توسط اشخاص نادرست مورد سوءاستفاده قرار گیرد، که پیامدهای بسیار زیانبار و پرهزینهای خواهد داشت. وزارت دفاع آمریکا در سال ۲۰۲۴، “راهکار و راهبرد یکپارچه مقابله با سامانههای بدون سرنشین” را طرح و اجرایی کرده است. اتحادیه اروپا نیز در حال ایجاد شبکه دفاع ضدپهپادی مشترک در سطح اروپاست.
در این رابطه، مقالهای توسط فرانک گاردنر، خبرنگار امنیتی بیبیسی، در تاریخ ۱۷ نوامبر ۲۰۲۵ منتشر شد که بسیار قابل تأمل است و اجرای راهکارهای مطرحشده در آن شاید بهسادگی امکانپذیر نباشد. وی اظهار داشت که پهپادهای ناشناس و مرموزی شبها در فرودگاههای سراسر اروپا مشاهده شدهاند که باعث نگرانی عمیق هستند(۲). هشدارهای پیدرپی به مردم در فرودگاهها و انتظار صدها هواپیما در آسمان برای فرود، وضعیت ناخوشایندی برای مسافران و مسئولین اداره فرودگاه به وجود میآورد. اما این وضعیت در پایتخت اوکراین، کاملاً متفاوت است. در آنجا، پس از مشاهده پهپادها، به مردم هشدار داده میشود که به پناهگاه بروند و بلافاصله صدای شلیک ضدهوایی، انفجارهای دوردست و در نهایت صدای شوم آژیر آمبولانس و آتشنشانی به گوش میرسد. این یک واقعیت تلخ شبانه در کیف و سایر شهرهای اوکراین است.
پهپادها اکنون بخش جداییناپذیر جنگ مدرن هستند، اما محدود به میدان نبرد نیستند. در سراسر اروپای غربی، دور از اوکراین، پهپادهای غیرمسلح نیز در اطراف فرودگاهها، پایگاههای نظامی و نیروگاهها در حال گشتزنی مشاهده شدهاند که همگی بخشی از یک برنامه مشکوک به “جنگ هیبریدی” (ترکیبی) به نظر میرسند. گمان میرود که این برنامه احتمالاً توسط روسیه در حال اجراست و هدف آن آزمودن واکنش برخی از کشورهای ناتو است که به اوکراین کمک میکنند.
مشاهده اخیر پهپادها در لهستان، به همراه مشاهده تعدادی دیگر در اطراف زیرساختهای حیاتی سراسر اروپا (از جمله بلژیک و دانمارک)، باعث ایجاد ترس در برخی از کشورهای ناتو شده است. اکنون، صحبتهایی مبنی بر نیاز به طراحی یک «دیوار پهپادی» برای محافظت از بخشهایی از اروپا مطرح شده است؛ اما واقعاً این اقدام چقدر ضروری و مهمتر از آن، چقدر واقعبینانه است؟ آیا میتوان این وضعیت را “زنگ خطری برای اروپا و جهان متمدن” تحلیل کرد؟
به همین دلیل است که بحث در مورد دیوار احتمالی پهپادها بیش از پیش ضروری به نظر میرسد. کاتیا بگو، محقق ارشد برنامه امنیت بینالمللی در اندیشکده چاتهام هاوس ( Chatham House )توضیح میدهد: «این شتاب (برای اقدام)، واقعاً ناشی از تهاجمات اخیر است.» وی در ادامه توضیح میدهد که در میدانهای جنگ شرق اوکراین، این پهپادها معمولاً کوچک و کوتاهبرد هستند (حدود ۱۰ اینچ اندازه دارند) و مواد منفجره کشندهای حمل میکنند که برای کشتن یک سرباز یا انهدام یک وسیله نقلیه کوچک کافی است. اما این ریزپرندهها در حال حاضر تهدیدی برای بقیه اروپا نیستند. بلکه این پهپادهای بزرگتر – که برخی از آنها پتانسیل پرواز تا بیش از ۱۰۰۰ کیلومتر را دارند – هستند که نیاز به ایجاد دیوار پهپادی در اروپا را افزایش میدهند.
پیش از این، روسیه پهپاد «شاهد ۱۳۶» را از ایران وارد میکرد، اما اکنون نسخه بومی خود با نام «جران ۲» را تولید میکند. برخی از “جرانها” در میان پهپادهایی بودند که در ماه سپتامبر به لهستان پرواز کردند. حال سؤال اینجاست: اگر روزی روسیه بیش از ۲۰۰۰ پهپاد را بهطور همزمان به فضای اروپا گسیل کند، چه خواهد شد؟ آیا ناتو واکنشی نشان خواهد داد، یا اصولاً توانایی واکنش دارد؟ به هر حال، استفاده از پدافند هوایی و شلیک موشکهای چند میلیون دلاری، از نظر هزینه، وضعیتی غیرممکن و پرهزینه را ایجاد خواهد کرد.
پهپادها اکنون در انواع عملیاتی دیگری هم مورد استفاده هستند؛ مانند پهپادهای دریایی، قایقها یا زیردریاییهای بدون سرنشین که میتوانند روی سطح یا زیر سطح دریا حرکت کنند. اوکراین از این سامانهها علیه ناوگان دریای سیاه روسیه استفاده کرده و خساراتی به وجود آورده است. تاکنون این پهپادها قابل شناسایی بودهاند، ولی با گسترش این فناوری، با پهپادهایی که کاملاً غیرقابل شناسایی هستند، چه باید کرد؟
اینگونه پهپادها در تاریکی شب، در اطراف فرودگاههای اروپا دیده شدهاند، از جمله فرودگاه بلژیک در نزدیکی بروکسل و موارد مشابه در دانمارک، نروژ، سوئد، آلمان و لیتوانی. برخلاف پهپادهای تهاجمی روسی که بهوضوح در اوکراین قابل شناسایی هستند، این “پهپادهای غیرنظامی” در اروپای غربی – تاکنون – به هیچ ماده منفجرهای مسلح نبودهاند. اما از آنجایی که بهصورت ناشناس پرتاب میشوند، اثبات اینکه از کجا میآیند، ایا مسلح هستند، چه کسی آنها را فعال کرده است، یا اینکه آیا واقعاً از کشتیهای عبوری پرتاب میشوند، دشوار است. اگر این تهدید از جانب گروههای تروریستی باشد، چه واکنشی لازم است؟ بهویژه بلژیک یکی از کشورهای بسیار مهم جهان است، زیرا مقر ناتو، اتحادیه اروپا و یوروکلیر (مرکز تسویه حساب مالی که تریلیونها دلار تراکنش بینالمللی را مدیریت میکند) در آن قرار دارد.
هنگامی که چند پهپاد در اطراف فرودگاه نزدیک به بروکسل مشاهده شد، بریتانیا تیمی از متخصصان ضد پهپاد (از هنگ نیروی هوایی سلطنتی مستقر در پایگاه لیمینگ، یورکشایر شمالی) را برای کمک به تقویت دفاعی بلژیک در برابر پهپادها اعزام کرد. با این حال، پهپادهای مرموز نگرانکنندهاند: هم به دلیل خطرشان برای هواپیماها هنگام برخاستن و فرود آمدن، و هم بهویژه به دلیل خطر آنها در اطراف پایگاههای نظامی وزیرساختهای حیاتی شهرها، مانند نیروگاهها.
گاردنر خود تحلیل میکند که حتی اگر دیوار در مقابل پهپادهای نفوذی کشیده شود، این یک راهحل قطعی نیست. اگر قرار باشد این دیوار پاسخ اروپا به تهدید تجاوزهای فرامرزی توسط پهپادهایی باشد که بهطور خاص از روسیه پرتاب میشوند، لازم است یک سیستم دفاعی یکپارچه، هماهنگ و چندلایه ترکیبی ایجاد شود که از کشورهای حوزه بالتیک تا دریای سیاه کشیده شود. این سیستم دفاعی احتمالاً ترکیبی از رادارها، حسگرها، سیستمهای پارازیت و تسلیحات برای شناسایی، ردیابی و انهدام پهپادهای نفوذی خواهد بود. کایا کالاس، رئیس سیاست خارجی اتحادیه اروپا، گفته است لازم است این سیستم جدید ضد پهپاد تا پایان سال ۲۰۲۷ بهطور کامل ایجاد و عملیاتی شود.
اما دیوار پهپادی یک راهحل جادویی برای دفاع هوایی پهپادی نخواهد بود و شاید واقعبینانه هم نباشد. رابرت تولاست، محقق اندیشکده وایتهال، استدلال میکند که ایده «یک دیوار نفوذناپذیر» به هیچ وجه شدنی نیست؛ اما در عین حال، تلاش برای ایجاد آن را رد نمیکند. او میگوید: «برای کشورهایی که نزدیک مرز روسیه هستند – مانند کشورهای حوزه بالتیک، لهستان و آلمان – تلاش برای ساخت چیزی شبیه دیوار دفاعی پهپادی کاملاً ضروری به نظر میرسد.»
سامانههایی که میتوانند برای ایجاد دیوار به کار گرفته شوند عبارتند از تشخیص صوتی، رادارهایی که توانایی شناسایی اهداف پروازی در ارتفاع پایین و بالا را دارند، و همچنین سیستمهای نوری مادون قرمز. پس از تشخیص پهپاد، باید فرآیند نابودی نرمافزاری یا سختافزاری را عملیاتی کرد. برای نابودی پهپادهای تهاجمی میتوان انواع روشها، از جمله موشکهای زمین به هوا، جنگندهها، هلیکوپترها، پدافند لیزری یا تفنگهای ساچمهای (که در اوکراین استفاده شده است) را نام برد. سؤال اصلی و بحثبرانگیز، هزینه مالی این طرح است. به هر روی، به نظر میرسد اروپا تصمیم قطعی برای ایجاد دیوار پهپادی دارد و مراحل اولیه آن ظرف چند ماه آینده شروع خواهد شد؛ اما باید یادآور شد که برای اجرایی شدن کامل این پروژه به زمان بیشتری نیاز خواهد بود. آقای تولاست میگوید چالش اصلی دیوار پهپادی، وسعت بسیار زیاد منطقه همراه با هزینه گزاف است؛ زیرا به طیف وسیعی از رادارهای تاکتیکی برای پهپادهای کم ارتفاع و رادارهای بزرگتر برای اهداف در ارتفاع بالاتر، در طول هزاران کیلومتر، نیاز خواهد بود.
در مقابل ایجاد دیوار دفاعی، پیشرفتهای جدیدی را خواهیم داشت که به همان سرعت پیشرفت خواهند کرد، بهویژه سامانههای ضد دیوار پدافند پهپادی. به نظر میرسد که یک «چرخه مدار بسته» بسیار پرهزینه و نامطمئن به وجود خواهد آمد. بنابراین آیا کمهزینهتر نخواهد بود که بهجای ساختن دیوار ترکیبی پهپادی، منابع پرتابی آن را هدف قرار دهیم؟ این همان ضربالمثل قدیمی است که میگوید: به خود کمان شلیک کن، نه فقط تیر را !.
مشکل پهپادی از زمانی شروع شد که روسیه در ۲۴ فوریه ۲۰۲۲ به اوکراین حمله کرد و سامانههای دفاعی ناتو و کشورهای عضو (از جمله آمریکا) را به چالش کشید. کشورهای ناتو بدون ورود مستقیم به جنگ، به اوکراین کمک میکنند تا از خود دفاع کند. این کمکها تأثیر بسزایی داشته است، امّا ارتش روسیه با حرکتی کُند (لاکپشتی) به پیشروی هائی در شرق اوکراین دست یافته، اما به اهداف اولیه خود، یعنی شکست اوکراین، دست نیافته است. روسیه با موشک و پهپاد به مناطق شرقی اوکراین از جمله پایتخت این کشور (کیف) حمله میکند که باعث صدماتی به تأسیسات زیرساختاری و خسارات جانی شده که همچنان ادامه دارد. اوکراین نیز با حمایت اروپا و آمریکا به اهدافی در داخل روسیه حمله میکند که مؤثر بوده، اما در برابر خساراتی که روسیه به اوکراین وارد میکند، ناچیز است.
مذاکرات صلح میان روسیه و اوکراین از آغاز جنگ تاکنون بینتیجه مانده و همچنان ادامه دارد. هفته گذشته، آقای ترامپ طرحی ۲۸ مادهای برای آتشبس و برقراری صلح به دو طرف ارائه کرد؛ طرحی که نهتنها بیطرفانه نبود، بلکه آشکارا در راستای منافع روسیه تنظیم شده بود. کشورهای اروپایی بلافاصله به این طرح واکنش نشان دادند و رئیس کمیسیون اروپا، خانم اورزولا فوندرلاین، آن را مردود اعلام کرد. در پی این واکنش، رهبران اروپایی طرح دیگری ارائه دادند که پس از تلفیق با پیشنهاد آقای ترامپ، به یک طرح ۱۹ مادهای مشترک میان آمریکا و اروپا تبدیل شده و اکنون در حال بررسی است.
با این حال، چشمانداز صلح میان روسیه و اوکراین همچنان بسیار تیره و مبهم به نظر میرسد.
ناخدا محمد فارسی
۲۸ نوامبر ۲۰
1 – https://www.dw.com/fa-ir//live-74851046
2 – https://www.bbc.co.uk/news/articles/crkl3d6pegpo
ناخدا محمد فارسی
۲۸ نوامبر ۲۰
1 – https://www.dw.com/fa-ir//live-74851046
2 – https://www.bbc.co.uk/news/articles/crkl3d6pegpo
