در جهان امروز، همزمان با گسترش اقتدارگرایی و عقبنشینی آزادیهای مدنی، مجازات اعدام بار دیگر در حال گسترش است. دولتها، بهویژه در خاورمیانه و آسیا، از اعدام نه بهعنوان ابزاری برای عدالت، بلکه برای نمایش قدرت و سرکوب سیاسی استفاده میکنند. در چنین شرایطی، مقالهای در نشریۀ معتبر BMJ از پزشکان میخواهد که سکوت را بشکنند و بهصراحت در برابر این روند بایستند.
به نوشتۀ بهارات مالکانی، استاد حقوق دانشگاه کاردیف، سال ۲۰۲۴ شاهد یکی از بالاترین آمارهای اعدام در دهههای اخیر بوده است: دستکم ۱۵۱۸ نفر در سراسر جهان اعدام شدهاند؛ افزایشی چشمگیر نسبت به سال قبل. بیشترین اعدامها در سه کشور رخ دادهاند: ایران (۹۷۲ مورد)، عربستان سعودی (۳۴۵ مورد) و عراق (۶۳ مورد). در چین نیز، بنا بر تخمینها، هزاران اعدام صورت گرفته که هیچ آمار رسمی از آن منتشر نمیشود.
اما پشت این اعداد، سرنوشت انسانهایی پنهان است که اغلب در شرایطی ناعادلانه و غیرانسانی به مرگ سپرده میشوند. در میان آنها میتوان به ترکی الجاسر، روزنامهنگار سعودی که بهدلیل افشای فساد حکومتی در ژوئن ۲۰۲۵ اعدام شد، یا لمی لیمبو، زن تانزانیاییای اشاره کرد که در حالی در صف اعدام است که روانپزشکان رشد ذهنی او را معادل کودک دهساله تشخیص دادهاند. با این حال، دادگاه شواهد پزشکی را نادیده گرفته است.
پزشکی و مرز اخلاق
مالکانی در مقالهاش یادآور میشود که پزشکی در جوهر خود متعهد به حیات است. پزشکان، برخلاف کارگزاران نظام قضایی، سوگند یاد میکنند که از رنج و مرگ بکاهند. با این حال، در کشورهایی که از تزریق کشنده بهعنوان روش اعدام استفاده میشود، پزشکان در روند اعدام نقشی مستقیم دارند: از ارزیابی سلامت روانی محکومان تا نظارت بر علائم حیاتی یا تأیید مرگ.
این مشارکت، هرچند در چارچوب قانون انجام میشود، در تضاد آشکار با اصول اخلاق پزشکی است. انجمن پزشکی آمریکا (AMA) صراحتاً مشارکت پزشکان در اعدام را ممنوع کرده است. سازمان جهانی پزشکان (WMA) نیز اعلام کرده:
«هیچ پزشکی نباید در هیچ مرحلهای از روند اعدام، چه طراحی و چه اجرا، مشارکت داشته باشد.»
اما واقعیت در بسیاری کشورها چیز دیگری است. در ویتنام، قانون پزشکان را موظف میکند که تزریق کشنده را خود انجام دهند. در چین نیز، از پزشکان برای نظارت پزشکی بر اعدامها استفاده میشود تا مرگ «منظمتر و انسانیتر» جلوه کند — توجیهی که مالکانی آن را «پوششی علمی برای قتل دولتی» مینامد.
سکوتی که معنا دارد
پزشکان از معدود گروههای اجتماعیاند که هنوز در میان مردم اعتبار اخلاقی دارند. به همین دلیل، سکوت آنها در برابر اعدام نه بیطرفی، بلکه نوعی همراهی است. مالکانی مینویسد:
«دولتها برای مشروعیتبخشی به اعدام به چهرههای علمی و اخلاقی نیاز دارند. وقتی پزشکان سکوت میکنند، مرگ دولتی رنگ قانون و انسانیت به خود میگیرد.»
نمونهی شاخصی از این تغییر موضع، دکتر جی چپمن است؛ پزشکی که در دهۀ ۱۹۷۰ روش تزریق کشنده را طراحی کرد. او امروز از اختراع خود پشیمان است و میگوید این روش تنها راهی بود برای «آراستن چهرۀ خشونت»
چرا زمان ایستادگی فرارسیده است
مالکانی در پایان تأکید میکند که با توجه به روند کنونی افزایش اعدامها، بعید است این مجازات در کوتاهمدت از میان برود. با این حال، پزشکان میتوانند نقشی تعیینکننده در تغییر مسیر تاریخ ایفا کنند. آنها باید به صراحت اعلام کنند که همکاری در اجرای اعدام، حتی در چارچوب قانون، نقض سوگند پزشکی و خیانت به کرامت انسانی است.
> «وظیفۀ پزشک حفظ زندگی است، نه نظارت بر مرگ. اگر جامعه پزشکی در برابر اعدام سکوت کند، پزشکی از مسیر اخلاقی خود دور خواهد شد.»
در جهانی که دولتها مرگ را به نام عدالت اجرا میکنند، مخالفت پزشکان شاید یکی از معدود صداهایی باشد که هنوز میتواند از ارزش حیات دفاع کند.
