پدیده فرونشست زمین، را یک زلزله خاموش و طولانی تلقی میکنند که نه تنها سکونتگاهها و تاسیسات روی زمین را به تدریج نابود میکند که کل پهنه زمین را برای هزاران سال از بین برده غیرقابل استفاده میکند. وقتی زمان مرگ کامل یک دشت بهخاطر فرونشست زمین فرا برسد، احیای آن، به دهها هزار سال زمان نیاز دارد، و خود طبیعت باید با مکانیسمهای خود آن را احیا کند و هیچ تکنولوژی نمیتواند آن را احیا کند. متن زیر، قسمتهایی از مقاله جواد حیدریان، از کاربلدهای حوزه محیط زیست ایران است که بخشی از فاجعه را بازتاب میدهد.
نشست زمین به دلیل مصرف شدید آب در کشاورزی و برداشت از سفرههای زیرزمینی در ایران بحرانی است اما تعدد مشکلات و توجه ناگزیر به خبرها و حواشی سیاسی و امنیتی، سبب شده مهمترین بحران امروز ایران از چشمها دور بماند.
علی بیتاللهی عضو هیات علمی مرکز تحقیقات راه شهرسازی: فرونشست در برخی از مناطق کشور به بیش از 30 سانتیمتر رسیده. در دشتهایی مانند فامنین همدان، معینآباد ورامین، کرمان، فارس، اصفهان و… میزان افت سطح آب گاه به بیش از 100 متر ظرف مدت 20 تا 30 سال رسیده است.
بر مبنای آمار سال 1395، در 31 استان، 79.926.270 نفر زندگی میکنند که در 13.059.522 واحد مسکونی دارای اسکلت و 9.702.815 واحد مسکونی فاقد اسکلت سکنی دارند. استان تهران دارای بیشترین تراکم جمعیتی است. از 31 استان در محدوده 18 استان زونهای با خطر بالای فرونشست گسترش یافته است.
بر اساس برهمنهش زونهای با خطر بالای فرونشست و موقعیت شهرها، استان اصفهان با 31 شهر واقع بر پهنههای با خطر بالای فرونشست در ردیف اول از لحاظ تعداد سکونتگاههای شهری است و استانهای تهران با 30 شهر، کرمان با 25 شهر و خراسان رضوی با 24 شهر در رتبههای بعدیاند.
علاوه بر اثر فرونشست زمین بر سکونتگاههای شهری و روستایی، شریانهای حیاتی، مانند خطوط انتقال نفت، گاز، آب، فاضلاب، مخابرات و خطوط انتقال نیرو هم تحت تاثیر فرونشست زمین قرار دارند.
در استان البرز کاهش سالانه 60 میلیون مترمکعبی از منابع آب زیرزمینی مشکلات زیربنایی اقتصادی و محیط زیستی شگرفی را بر این گستره میگذارد. فرونشست در دشت اشتهارد یا ورامین در جوار روستای معینآباد، مسیر راهآهن تهران-مشهد، طرفین آزادراه قم-گرمسار موجب ایجاد شکاف در سطح زمین شده.
عامل فرونشست افت سطح آب زیرزمینی در دشتها و گسترش سکونتگاههای شهری و روستانی در مسیر شریانهای حیاتی است. راهحل را باید در روشهای جلوگیری از افت سطح آب زیرزمینی جستوجو کرد چرا که خشکسالیهای اخیر، اثر چشمگیر بر افت سطح آب زیرزمینی در پهنههای دشتگون ایرانزمین گذاشته است.
غلامعلی جعفرزادهایمنآبادی، رئیس سازمان نقشهبرداری: خطوط ریلی در ایران 12.5 سانتیمتر نشست کرده. نمیتوانیم به دلیل مسائل طبقهبندی جاها را اعلام کنیم ولی قاطبه خطوط ریلی در معرض خطر است. در دنیا اگر خطوط ریلی یک سانتیمتر نشست کند حساسیت ملی تا سطح بحران افزایش مییابد.
در یکسری از دشتهای کشور نشست به اندازهای است که تاسیسات ریلی و راهآهنها و باندهای فرودگاه، بزرگراهها و حتی تاسیسات پتروشیمی، پالایشگاهها، بیمارستانها و کارخانههای عظیم دچار آسیب جدی شده. به طور قاطع میگویم اگر امروز بخواهیم در ایران خطوط ریلی ایجاد کنیم، نمیتوانیم!
وزارت کشاورزی که 90 درصد آب کشور را مصرف میکند، مسوولیتپذیر نیست. فرونشست اکنون یک خطر جدی برای تمامیت ایران است. باید آمایش سرزمین مجدد انجام دهیم. تنها در استانهای شمالی برخی محصولات کشت شود. مثلا در دشت ورامین تحت هیچ شرایطی نباید هندوانه کاشته شود ولی زیر بار نمیروند.
به عنوان متولی فرونشست در هیچ کمیته و کمیسیون تخصصی عضو نیستم و راهمان نمیدهند. به وزارت کشور و نیرو نامه دادم که بگذارید در این جلسههایی که تشکیل میشود شرکت کنیم و اطلاعات نقشهبرداری را در این زمینه در اختیار بگذاریم، نمیگذارند!
این مقاله در شماره 389 مجله تجارت فردا منتشر شده است.
