برابر با گزارش اکسیوس، انتظار میرود ایالات متحده آمریکا و جمهوری اسلامی، به همراه میانجیگران پاکستانی و قطری، روز یکشنبه ۱۴ ژوئن بهصورت مجازی تفاهمنامهای را امضا کنند که آتشبس بین طرفین را ۶۰ روز تمدید کرده، تنگه هرمز را بازگشایی کند و مذاکرات درباره برنامه هستهای جمهوری اسلامی را آغاز نماید. انتظار میرود این توافق به جنگ پایان داده و بهطور بالقوه بازارهای جهانی انرژی را تثبیت کند.
این در حالی است که اصولگرایان نظام اسلامی مخالف هرگونه تفاهمنامهای با آمریکا، چه حضوری و چه دیجیتالی، هستند. یکی از شعارهای تظاهرکنندگان مخالف در تهران این است: «خونبهای امام شهید (منظور کشتن آیتالله علی خامنهای) چه خواهد شد؟»
از سوی دیگر، در متن تفاهمنامه آمده است که حملات اسرائیل به جنوب لبنان نیز متوقف خواهد شد. محمدباقر قالیباف در حساب شخصی خود در شبکه ایکس نوشت: «پس از چراغ سبز آمریکا به رژیم برای تجاوز به ضاحیه، سخن گفتن از ادامه مسیر ممکن نیست.» بیان قالیباف بدین معناست که در حال حاضر تفاهمنامهای امضا نخواهد شد. برابر با گزارشی در بیبیسی، دبیر شورای امنیت ملی، محمدباقر ذوالقدر، نیز اعلام داشت که حملات هوایی اسرائیل به ضاحیه لبنان بیپاسخ نخواهد ماند (۱).
به نظر میرسد خوشبینی آقای ترامپ بار دیگر به محاق خواهد رفت. دولت آمریکا دلیل امضای دیجیتالی تفاهمنامه را چنین توصیف کرده است که معاون رئیسجمهور، جیدی ونس، که رهبری تیم مذاکرهکننده ایالات متحده را بر عهده دارد، نمیتوانست پیش از عزیمت رئیسجمهور ترامپ در روز دوشنبه ۱۵ ژوئن برای اجلاس گروه ۷ در اویان فرانسه، به ایالات متحده بازگردد. این دلیل، با توجه به اهمیت تفاهمنامه و توقف جنگ میان جمهوری اسلامی و آمریکا، غیرقابل قبول ارزیابی میشود.
با توجه به موارد بالا، این سؤال مطرح است که با وجود مشکلات عمیق بین جمهوری اسلامی و آمریکا، آیا امکان چنین تفاهمنامهای وجود دارد؟ البته میدانیم که جنگ ۱۲ و ۴۰ روزه، ادامه بسته بودن تنگه هرمز و محاصره بندری ایران توسط آمریکا، وضعیت اقتصادی جمهوری اسلامی را بهشدت بحرانی کرده و بازارهای جهانی انرژی را نیز با مشکل روبهرو ساخته است. بنابراین میتوان ارزیابی کرد که بحران اقتصادی جمهوری اسلامی و شرایط بازار جهانی انرژی، رهبران هر دو کشور را مجاب کرده است تا راهکاری ارائه دهند. در غیر این صورت، احتمال فروپاشی حاکمیت در ایران بالا ارزیابی میشود.
در دوران آتشبس، مذاکرات با میانجیگری پاکستان در اسلامآباد ادامه یافت، اما چندین بار آتشبس نقض شد که میتوانست به آغاز جنگ تمامعیار دیگری منتهی شود. طرفین با هوشیاری و عقلانیت توانستند از گسترش جنگ جلوگیری کنند. مهمترین رخدادهای تهاجمی با سرنگونی هلیکوپتر آپاچی ایالات متحده آمریکا در دهانه هرمز توسط سپاه پاسداران آغاز شد و سپس آمریکا در پاسخ به این اقدام به ایران حمله کرد.
روز ۹ ژوئن، مقالهای توسط خبرنگاران گری اودانوگو، پیتر بوز و هری سکولیچ در رسانه اینترنتی بیبیسی منتشر شد که بهطور خلاصه این رخدادها را بررسی کردهاند (۲). سنتکام ایالات متحده میگوید در پاسخ به سرنگونی هلیکوپتر نظامی آمریکا توسط پهپاد سپاه پاسداران، مجموعهای از حملات را علیه مراکز نظامی و نظارتی جمهوری اسلامی، از جمله سامانههای دفاع هوایی، ایستگاههای کنترل زمینی و سایتهای راداری در نزدیکی تنگه هرمز، انجام داده است.
سپاه پاسداران اعلام کرد که حملات آمریکا به یک دکل مخابراتی و دو مخزن آب آسیب رسانده و همچنین شهرهای جاسک، سیریک و قشم را هدف قرار داده است. در پاسخ، سپاه پاسداران به ۲۱ هدف در پایگاههای ایالات متحده در منطقه، از جمله در بحرین، کویت و اردن، حمله کرد.
وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی، عباس عراقچی، نیز گفت که نیروهای خارجی در نزدیکی خاک ایران «به دلیل خطاهای انسانی خود، تصادفات ساده یا گرفتار شدن احتمالی در تیراندازی متقابل، در معرض خطر مداوم هستند.»
وی افزود: «ما زبان دیپلماسی را ترجیح میدهیم، اما اگر تعهدات خود را بشکنید، ما نیز به روش خودمان عمل خواهیم کرد.»
عمق اختلافات بین آمریکا و جمهوری اسلامی بسیار زیاد است و حتی اگر تفاهمنامهای امضا شود، راه رسیدن به صلح پایدار بسیار طولانی خواهد بود. قرار است با امضای این تفاهمنامه، آتشبسی ۶۰ روزه برقرار شود تا در طول این مدت به برنامه اتمی جمهوری اسلامی رسیدگی شود. یکی از محورهای مذاکره، وضعیت اورانیوم غنیشده با غلظت ۶۰ درصد است که هنوز مشخص نیست سرنوشت آن چه خواهد شد.
برابر گزارشی در سیانان که در رادیو فردا بازتاب یافته است، حکومت جمهوری اسلامی در هفتههای اخیر تلاش خود را برای دشوارتر کردن دسترسی به اورانیوم غنیشده مدفون در سایتهای بمبارانشده افزایش داده است. این گزارش به نقل از پنج منبع «آشنا با اطلاعات و ارزیابیهای دولت ایالات متحده» نوشته شده، اما به نام و منصب آنان اشارهای نکرده است. اورانیوم با غنای بالای جمهوری اسلامی که مقدار آن نزدیک به هزار پوند، یا حدود ۴۴۰ کیلوگرم، عنوان شده است، یک سال است که در تونلهای زیرزمینی سایتهای بمبارانشده نطنز، فردو و اصفهان مدفون است (۳).
برابر ارزیابی کارشناسان اتمی، این مقدار اورانیوم برای ساخت ده بمب اتمی کافی است. جمهوری اسلامی این اورانیومها را در تونلهای زیرزمینی مخفی کرده و برای جلوگیری از حملات کماندویی آمریکاییها جهت ربودن آنها، در ورودی این تونلها را مینگذاری کرده تا دسترسی به آنها را هرچه دشوارتر سازد.
در راستای تبیین هدف جمهوری اسلامی از غنیسازی اورانیوم، رئیس ستاد و معاون هماهنگکننده ارتش، دریادار حبیبالله سیاری، با بیان اینکه «ما هرگز به دنبال سلاح اتمی نخواهیم بود»، گفت: «امروز قدرت ما در منطقه تنگه هرمز حاکم است و این یعنی هیچ شناوری بدون اجازه ما نمیتواند وارد این منطقه شود» (۴). وی افزود: «دستمان روی ماشه است و از جانمان هراسی نداریم.» او همچنین به ایستادگی مردم ایران در مقابل دشمنان اشاره کرد و اظهار داشت: «دشمن هیچگاه مردم ما را درست نشناخت و درک نکرد که مردم ایران چگونه در صحنه حاضر میشوند و ایستادگی میکنند.»
دریادار سیاری در ادامه، توان نظامی جمهوری اسلامی را دفاعی و در چارچوب بازدارندگی توصیف کرد و گفت: «ما علاقهمند به آسیب رساندن به بشریت نیستیم. رهبر شهید انقلاب همیشه میفرمودند که ما هرگز به دنبال سلاح اتمی نخواهیم بود، زیرا سلاح کشتار جمعی است و ما اهل کشتار جمعی نیستیم.»
خبرگزاری رویترز در گزارشی اختصاصی که روز شنبه ۱۳ ژوئن، همزمان با سالگرد آغاز جنگ ۱۲ روزه اسرائیل و آمریکا با جمهوری اسلامی منتشر کرد، از موافقت امارات متحده عربی با آزادسازی میلیاردها دلار از داراییهای مسدودشده جمهوری اسلامی خبر داد.
دو منبع منطقهای به رویترز گفتند که امارات با آزادسازی مجموعاً ۱۰ میلیارد دلار، که ۳ میلیارد دلار آن تاکنون منتقل شده، موافقت کرده است. دو منبع دیگر، مجموع مبلغ مورد توافق را ۲۰ میلیارد دلار اعلام کرده و این اقدام را در ازای توقف حملات جمهوری اسلامی به امارات متحده عربی دانستند. با این حال، وزارت امور خارجه امارات متحده عربی در نخستین ساعات شنبه با انتشار بیانیهای، همه گزارشها درباره انتقال پول به ایران، از جمله ادعای انتقال ۳ میلیارد دلار، را تکذیب کرد.
از سوی دیگر، شورای امنیت سازمان ملل متحد سهشنبه شب نهم ژوئن مفاد قطعنامه ۱۷۳۷ علیه جمهوری اسلامی را فعال کرد. این قطعنامه با ۱۱ رأی موافق، دو رأی مخالف و دو رأی ممتنع تصویب شد و تحریمهای جمهوری اسلامی ذیل آن بازگردانده شد.
شورای امنیت در قطعنامه پیشین خود از جمهوری اسلامی خواسته بود بدون تأخیر، آژانس را از وضعیت ذخایر اورانیوم غنیشده و سایتهای اتمی آسیبدیده خود مطلع کند؛ اقدامی که حکومت جمهوری اسلامی انجام نداد.
یک روز پیش از تصمیم اخیر شورای امنیت، رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بینالمللی انرژی اتمی، در نشست فصلی شورای حکام هشدار داد که عدم دسترسی به تأسیسات هستهای اصلی ایران برای نزدیک به یک سال، موجب از بین رفتن تداوم اطلاع آژانس از مواد هستهای اعلامشده شده و نگرانیهایی درباره نقض پیمان منع گسترش سلاحهای کشتار جمعی ایجاد کرده است.
در این راستا، رسول منتجبنیا، دبیرکل حزب جمهوریت جمهوری اسلامی، در مصاحبهای با ایرنا اظهار داشت: «رفتار برخی گروهها توجیه قانونی و شرعی ندارد. متأسفانه برخی افراد نه پیشنهاد مشخصی دارند، نه راهکار عملی و نه مسئولیتی میپذیرند؛ تنها فضای تردید و تشویش ایجاد میکنند و افکار عمومی را دچار نگرانی میسازند.»
وی توصیه کرد که اگر افراد و جریانهای سیاسی درباره مذاکرات نظری دارند، آن را با شجاعت و مسئولیتپذیری به مسئولان کشور ارائه کنند، اما پس از اتخاذ تصمیم نهایی، همه باید از آن حمایت کنند (۵).
منتجبنیا بر این باور است که جمهوری اسلامی باید با تکیه بر راهبرد مقاومت و کاهش وابستگی به توافقهای شکننده، اهرمهای خود، از جمله عدم عقبنشینی از برنامه هستهای صلحآمیز، گسترش توان دفاعی و حفظ کنترل تنگه هرمز را در مذاکرات حفظ کند.
وی همچنین گفت که رهبر انقلاب در هر مقطع از مشورت نهادهای تخصصی مختلف، از جمله شورای عالی امنیت ملی، بهره میبرد و پس از اتخاذ تصمیم، تندروی، فضاسازی و دوقطبیسازی اقدامی نادرست و زیانبار خواهد بود.
با توجه به مفاد مندرج در بالا، اختلاف میان آمریکا و جمهوری اسلامی عمیق است. با این حال، هر دو طرف میکوشند از طریق مذاکرات به تفاهم رسیده و از بروز مجدد جنگ جلوگیری کنند. اما شرط توقف حملات اسرائیل به جنوب لبنان در مفاد تفاهمنامه، دستیابی به توافق را بسیار دشوار کرده است.
آیا اسرائیل به پیشنهاد رئیسجمهور آمریکا برای آتشبس میان اسرائیل و لبنان تن خواهد داد؟ این امر در دراز مدت بعید به نظر میرسد، و احتمالا اسرائیل به هدف کنترل حزب الله تا مدت ها در بخشی از خاک لبنان باقی میماند .
با توجه به جمیع جهات از جمله :تورم اقتصاد جهانی ناشی از کاهش انرژی، مشکلات سیاسی داخلی دولت ترامپ در امریکا ، تورم بی سابقه و گرانی، نارضائی داخلی، و محاصره دریائی ایران، سند تفاهم برای مذاکره و رسیدن به توافق در مدت ۶۰ روز امضا شد، اما نه توافق بر سر نکات مورد نظر امریکا و اسرائیل .
وضعیت خاورمیانه، بهویژه منطقه خلیج فارس و دریای عمان، همچنان بحرانی است و تا زمانی که حکومت ایدئولوژیک جمهوری اسلامی بر قرار است، امنیت پایدار در منطقه بعید به نظر میرسد.
باری بدون راهکاری عقلانی و قابل اجرا، که در بر گیرنده امنیت اسرائیل و کشور های منطقه خلیج فارس باشد، خطر بروز جنگ همچنان بر خاورمیانه سایه افکن است.
ناخدا محمد فارسی
۱۵ ژوئن ۲۰۲۶
1 – https://www.bbc.co.uk/news/live/cj0grpyg4v1t
2 – https://www.bbc.co.uk/news/articles/cze9359gglyo
3 – https://www.radiofarda.com/a/iran-us-war-israel-liveblog-development/33775944.html
4 – https://www.irna.ir/news/86180591/
5 – https://www.irna.ir/news/86170591/
