رئيس جمهور آمریکا دونالد ترامپ بعد از پیروزی در انتخابات ریاست جمهوری، سیاست هایی در پیش گرفته که از سوی بسیاری، به مثابه تلاشی برای تثبیت و گسترش هژمونی جهانی آمریکا تعبیر شده است. در حوزه داخلی، ترامپ رویکردی اقتدارگرایانه و ضد نهادهای سنتی در پیش گرفته. او با ایجاد دوگانه سازیهای اجتماعی و سیاسی، فضای کشور را دوقطبیتر از گذشته ساخته است. این اقدامات، به ویژه پس از شکست در انتخابات ۲۰۲۰، مشروعیت روندهای دموکراتیک را زیر سوال برد و به حمله هوادارانش به ساختمان کنگره در ۶ ژانویه ۲۰۲۱ منجر شد؛ رویدادی بیسابقه در تاریخ سیاسی ایالات متحده آمریکا. مهم آنکه برابر با روایت از دوستان وی هر روزه دستوری غیر دمکراتیک برای مردم صادر می کند. از جمله دستور جدید وی برای تغییر قانون بهداشت عمومی، که در دوران ریاست جمهوری اوباما برقرار شد. اظهارات بی خردانه وی باعث تشنج در بین مردم آمریکا گردیده، تورم در آمریکا بالارفته و روند اقتصادی به سوی رکود است. بسیاری از اقتصاددانان جهانی روش اقتصادی ترامپ از جمله جنگ تعرفه ها را غیرحرفه ای و مورد انتقاد قرار داده اند.
در سیاست خارجی، ترامپ رویکردی یکجانبه و مبتنی بر فشار حداکثری در پیش گرفت. شعار «اول آمریکا» ترجمان نوعی انزواگرایی نوین است. دراولین فرصت با صدور دستوراجرائی اعلام داشت که کانال پاناما را ظرف یکهفته تصاحب خواهد کرد، جزیره گرینلند باید به آمریکا واگذار شود، کشور کانادا باید یکی از ایالات متحده آمریکا شود، به جنگ اوکراین و روسیه یکروزه پایان خواهد داد، و مردم غزه باید غزه را تخلیه کنند، آمریکا می خواهد غزه را بازسازی و به روییرای خاورمیانه تبدیل کند. همچنین درباره برنامه اتمی ایران، و شرارت های نظام اسلامی در خاورمیانه و توان موشکی ایران دستورالعمل هایی به مدیریت های امریکا صادر کرد. جالب توجه اینکه هیچ یک از این ادعا ها جامعه عمل نپوشیده و اکنون در حال مذاکره با ایران پیرامون برنامه هسته ای نظام اسلامی است. شواهد نشان میدهد در این زمنیه نیز با احتمال بالا به اهداف تعیین شده خود نخواهد رسید.
مشاهده می شود ترامپ در جنگ تعرفه ها نامی از روسیه نمی برد. در سخنان خود برای پایان جنگ روسیه با اوکراین بسیار نادر نامی از پوتین برده شده و حملات وی برای پایان جنگ همیشه بر رئيس جمهور اوکراین تمرکز داشته است. این درحالی است که پوتین در فوریه ۲۰۲۲ با ارتش روسیه برای تسخیر اوکراین به آن کشور حمله کرد. ترامپ پس از پیروزی در انتخابات حتی پشتیبانی تسلیحات متعارف جنگی به اوکراین را کاهش داد. در کتابی نوشته کاترین بلتون، بنام مردم پوتین (Putin’s People)، فصل پایانی آن به آقای ترامپ اختصاص دارد، بویژه تجارت کازینویی وی و سرمایه گذرای های آلیگارش روسیه. مضمون فصل آنست: وقتی ترامپ در حال ورشکستگی بود و می رفت که کازینوی تاج-محل در اتلانتیک سیتی را از دست بدهد، الیگارش روس بود که به کمک او شتافت و از ورشکستگی آقای ترامپ جلوگیری کرد. میتوان گمانه زد آقای ترامپ به الیگارش روس که در راس آن ولادمیر پوتین قرار دارد، تعهد تجاری پنهانی دارد.
خبر نگار بی بی سی نیک رابینسون با آقای بایدن مصاحبه ای داشته که در ۷ مه منتشر شد، و بسیار قابل تأمل است (۱). این نخستین مصاحبه بایدن از زمان ترک کاخ سفید است، وی با توجه به اینکه رئيس جمهورهای پیشین برابر با سُنت آمریکایی از رئیس جمهور جدید انتقاد نمی کنند، خشم خود را از نحوه رفتار دونالد ترامپ با متحدان آمریکا بهویژه رئیسجمهور اوکراین، ولودیمیر زلنسکی در «اوول آفیس» کاخ سفید پنهان نمی کند. بایدن به رابینسون میگوید: ترامپ با اعمال فشار بر اوکراین در حال دلجویی از پوتین است!
بایدن اظهار داشته صحبتهای ترامپ “این خلیج، خلیج آمریکاست”، “شاید باید پاناما را پس بگیریم”، “شاید باید گرینلند را تصاحب کنیم”، “شاید کانادا باید ایالت پنجاه و یکم باشد”، غیرقابل تصور است؛ بایدن اظهار داشته این چه وضعی است؟ کدام رئیسجمهوری تا به حال اینطور حرف زده؟ ما، آمریکا این نیستیم. ما برای آزادی، دموکراسی، و فرصتها هستیم – نه درباره تصاحب سرزمین. در کمی بیش از ۱۰۰ روز پرماجرای ریاست جمهوری، ترامپ در عرصه بینالمللی تا داخلی، اتحاد بین ایالات متحده و اروپا را نشانه رفته است؛ اتحادی که به گفته خودش، صلح، آزادی و دموکراسی را برای هشت دهه تضمین کرده است.
جو بایدن اخیراً در شیکاگو اعلام داشته «در آمریکا، هیچکس پادشاه نیست». آقای ترامپ مانند یک رئيس جمهور وظیفه شناس عمل نمی کند. بایدن در پایان مصاحبه با نیک رابینسون اظهار داشته «دیگر به اندازه گذشته درباره آینده دموکراسی آمریکا نگران نیست، چون فکر میکنم حزب جمهوریخواه دارد بیدار میشود و متوجه میشود ترامپ چه کسی است.»
پس از اینکه آقای ترامپ اعلام داشت در جنگ روسیه با اوکراین به اوکراین پشتیبانی نخواهد داد. کشورهای اروپایی عضو ناتو نه تنها بودجه نظامی خود را افزایش دادند، امنیت اروپا بویژه پشتیبانی از اوکراین در مقابل روسیه را خود عهده دار شدند. سران کشورهای اروپای غربی بویژه انگلستان، فرانسه، آلمان، ,لهستان روز شنبه ۱۰ مه در کیف گردهمایی داشتند، و پشتیبانی قاطع خود از اوکراین را مجدداً اعلام، و پیشنهاد آتش بس ۳۰ روزه به روسیه دادند. پوتین با احتمال بالا پیشنهاد آتش بس را قبول نخواهد کرد، ولی گردهمائی سران اروپایی در کیف پایتخت اوکراین پیام قاطعی برای پوتین است، که به آسانی نمی تواند قسمتی از سرزمین اوکراین را تصاحب کند. این در حالی است که پوتین در آخر شب شنبه پیشنهاد مذاکراه مستقیمً با اوکراین را اعلام داشت. سران اروپایی بویژه صدراعظم آلمان آقای مرس به پیشنهاد پوتین واکنش نشان داد و آنرا غیرحرفه می داند.
یکی دیگر از ادعاهای آقای ترامپ برقراری امنیت کشتی رانی در دریای سرخ و دهانه باب المندب است. آمریکا با استقرار هواپیماهای پیشرفته آمریکا از جمله هواپیماهای رادار گریز بی-۲ و بی-۵۲ در جزیره دیه گو گارسیا و دو ناوگروه ناوهای هواپیمابر از ۶ هفته قبل به حوثی ها در کشور یمن حمله هوایی کرد. علارغم بمباران های شدید، این نیروی نیابتی نظام اسلامی ایران توانست یک موشک بالیستیگی به اسرائیل شلیک کند که از لایه های پدافند هواهی إسرائيل عبور و در نزدیکی فرودگاه بن گوریون بزمین اصابت کرد. اگر چه موشک حوثی ها خسارات جانی و مالی در پی نداشت امّا بیانگر آنست، بمباران هوایی آمریکا نتوانسته توان موشکی حوثی ها را نابود کند. این حمله موشکی جهان بویژه إسرائيل را شگفت زده کرد؛ إسرائيل به حمله حوثی ها پاسخ داد و به بندر حدیده و فرودگاه بین المللی یمن حمله هوایی کرد. عملیات بندری حدیده متوقف گردید درحالی که بیش از ۸۰ در صدد حمل و نقل تجاری، اقتصادی و نظامی یمن از این بندر انجام میشود. همچنین باحملات جنگنده های اسرائيلی به فرودگاه بین المللی یمن، عملیات این فرودگاه بکلی قطع شده است. ناگفته نماند که آقای ترامپ اعلام داشته با حوثی ها به توافق رسیده که به کشتی و ناوهای آمریکا در دریای سرخ حمله موشکی-پهپادی نکنند و آمریکا نیز بمباران حوثی ها در یمن را متوقف کرده است!!
نشست بعدی مذاکرات اتمی ایران روز یکشنبه ۱۱ ماه مه در مسقط پایتخت عمان برنامه ریزی و انجام شد. در سه بار نشست های قبلی مذاکره کننده آمریکا آقای ویتکاف،همچین دیگر اعضای دولت آمریکا پیام های متفاوتی در باره برنامه هستهای ایران، «غنی سازی بکل برچیده شود» یا «توافق با غنی سازی ۳.۶۷» منتشر کردند. پیرامون تواناییهای مرتبط با غنیسازی و بازفرآوری و موشکهای قابل تجهیز به سلاح هستهای، که خطر وجودی برای إسرائيل، ایالات متحده و کل جهان متمدن دارد تا کنون صحبتی از آن نبوده است.
اینگونه بنظر میرسد مذاکره کننده آمریکا آقای ویتکاف با بعضی از اعضای کابینه ترامپ در تضاد استراتژیک است. با این وضعیت از پیش نمایان بود که چهارمین نشست مذاکرات اتمی بین آمریکا و ایران پیشاپیش شکست خورده است. آقای ترامپ اظهار می دارد که «ما باید تمامی مسیرهای دستیابی ایران به سلاح هستهای را مسدود و به باج خواهی هستهای این رژیم پایان دهیم». امّا شواهد نشان می دهد این تهدیدات تا کنون راه بجایی نبرده. مذاکرات روز ۱۱ ماه مه پیشرفت روشنی بدست نمی دهد. عراقچی در پایان نشست اظهار داشته که مذاکرات در محیطی بسیار سخت با درخواستهای طرفین روبرو بود. از سویی والاستریت ژورنال در گزارشی خبر داد استیو ویتکاف، مذاکره کننده آمریکا، به جمهوری اسلامی پیشنهاد کرده که آمریکا در صورت موافقت تهران با برچیدن برنامه هستهای خود و خرید اورانیوم غنیشده از آمریکا، تحریمها را لغو و گزینه اقدام نظامی را کنار می گذارد.
عدم کارایی سیاست خارجی دولت ترامپ امنیت جهانی را با مخاطره روبرو کرده است. قبلاً یادآور شده ایم که درباره سیاست خارجی آقای ترامپ آلن لیتل، خبرنگار بی بی سی طی مقاله ای اظهار میدارد امنیت کشور های غربی در بحرانی ترین وضعیت امنیتی بعد از جنگ جهانی دوم قرار دارد، و باعث و بانی آن نیز شخص آقای ترامپ و کابینه انتصابی وی می باشد که از سیاست و سیاست ورزی چندان دانشی ندارند. جالب توجه اینکه آقای ترامپ این تصور واهی دارد که مذاکره کنندگان اتمی ایران با پیشنهاد برچیده شدن برنامه غنی سازی ایران توافق خواهند کرد!! گفته میشود در این مورد اعضای کابینه ترامپ جرأت هرگونه پیشنهاد سازنده ای به وی ندارند. حتی در مواقعی که ترامپ با پیشنهادی توافق داشته، در چند ساعت بعد نظرش را در توئيت شخصی خود تغییر و در تضاد با آن اظهار نظر کرده است!! بنابراین نتیجه مذاکرات اتمی بین ایران و آمریکا با احتمال بالا با موفقیت روبرو نخواهد شد.
قبل از ملاقات دور چهارم، وزیر امورخارجه ایران عباس عراقچی روز شنبه به عربستان سعودی و قطر مسافرت کرد تا این کشورها را از تصمیم ایران مطلع کند. لازم به توضیح است درخواست اقای ترامپ برای برچیده شدن غنی سازی اورانیوم در تضاد با قوانین بین المللی نیز می باشد. برابر با معاهده بین المللی «ان-پی-تی» کشورهای عضو سازمان انرژی اتمی حق غنی سازی اورانیوم را تحت نظارت کامل سازمان انرژی اتمی دارند. بیان وزیر خارجه آمریکا آقای مارکو روبیو که ایران نباید غنی سازی اورانیوم داشته باشد نمی تواند معتبر باشد. در بعضی محافل نیز شنیده میشود که بجز کشورهای داری بمب اتم، کشور دیگری تأسیسات غنی سازی اورانیوم ندارد. لازم است یاداور شویم لااقل پنج کشور غیر اتمی و متعهد به «ان-پی-تی) اورانیوم غنی شده برای مصارف داخلی و تجاری تولید میکنند، از جمله آلمان، ایتالیا، بلژیک، ژاپن، اسپانیا و چند کشور دیگر.
میتوان ارزیابی کرد که جمهوری اسلامی نگران تحریم های بیشتر بر علیه نظام اسلامی، و بدتر شدن وضعیت اقتصادی مردم ایران است که میتواند با خیزش سراسری پایه نظام را متذلزل و احتمالاً سرنگون کند. از سوئي نظام اسلامی نگران اجرایی شدن مکانیسم ماشه که در تعهد برجامی ۲۰۱۵ آمده است می باشد. آمریکا قادر به فعال کردن مکانیسم ماشه نیست چون در سال ۲۰۱۸ یکجانبه از برجام خارج شد، امّا بریتانیا، فرانسه و آلمان، سه کشور اروپایی عضو برجام هر یک به تنهایی میتواند مکانیسم ماشه را فعال کند. مکانیسم ماشه تنها بدلیل عدم اعتماد به نظام اسلامی است و صلح آمیز بودن غنی سازی اتمی ایران را باتوجه به غنی سازی ۶۰ درصدی غیرقابل قبول میدانند. در صورتیکه سازمان انرژی اتمی بتواند تأیید کند مکانیسم بازرسی جامعی بین سازمان انرژی و نظام اسلامی برقرار شود، ایران میتواند به غنی سازی ۳.۶۷ درصدی ادامه دهد و دلیلی برای حمله نظامی آمریکا و إسرائيل به تأسیسات اتمی ایران باقی نمی ماند.
از سویی آیت الله علی خامنه با توجه به وضعیت بحرانی نظام در کشور، در آستانه دور چهارم مذاکرات میان جمهوری اسلامی و آمریکا، در دیدار با تعدادی از کارگران روز ۱۰ ماه می ۲۰۲۵ بماسبت هفته کارگر پیرامون قوام و دوام جامعه و سرمایه اصلی برای تحقق شعار سال «سرمایهگذاری برای تولید» سخنرانی کرد و کارگران حاضر شعار «مرگ بر آمریکا» سردادند (۲). وی همچنین با اشاره به استمرار حملات إسرائيل به غزه و کرانه باختری فلسطین، به پشتتبانی و حمایت آمریکا و انگلیس از اسرائيل تأکید داشت، امّا از مذاکرات اتمی که در جریان است مزورانه نامی نبرد. افزون براین وی به تعطیلی برخی کارخانجات و واحدهای تولیدی و فروش زمینهای ارزشمند برخی کارخانجات به منظور سودجویی به بهانه تعطیلی تولید و اخراج کارگران، اشاره کرد. البته مشخص است که دلیل تعصیلی کارخانجات تحریم های بین المللی است که با پیروزی مجدد اقای ترامپ شدت یافته است. بیان خامنه ای میتواند پیامی به مذاکره کنندگان طرف ایران باشد که بهر شکل ممکن به توافقی با آمریکا تن بدهند تا تحریم ها برداشته شود، یا تحریم دیگری برقرار نشود.
خامنه ای در سخنان خود به سیستم قضائی کشور هم حمله کرد که باید با مسببین تعطیلی چندین هزار کارخانه برخورد قاطعنانه داشته باشد. وی به کیفیت کالاهای داخلی نیز اشاره می کند که باید مصرف داخلی را به فرهنگی رایج تبدیل کنیم که ایرانی کالای ایرانی مصرف کند مگر کالایی که تولید داخلی آن امکان پذیر نباشد. مشخص نیست خامنه ای این بیان را برای چه کسانی گفته است!! مافیای اقتصادی رژیم که در رأس آن بیت رهبری قرار دارد خواهان عدم توافق مذاکرات اتمی است تا منبع درآمد آنها در دور زدن تحریم ها تأمین باشد.
در بالا متذکر شدیم مذاکرات اتمی دور چهارم بین ایران و آمریکا روز یکشنبه ۱۱ می انجام شد. رسانه ایران اینترنشنال از جانب والاستریت ژورنال، ۱۰ ماه می، از طرح لغو تحریمها توسط ویتکاف به شرط برچیدن برنامه اتمی ایران خبر داده بود (۳). مقاله خبر میدهد باید دید بیان «برچیدن» دقیقا چه معنایی دارد؟ ترامپ قبلاً اظهار داشته «ما هنوز در این باره تصمیم نگرفتهایم»، در حالی که چند روز پیش به شبکه انبیسی گفته بود که فقط «برچیدن کامل» را میپذیرد. در این رابطه ژان-نوئل بارو، وزیر امور خارجه فرانسه نیز، در مصاحبهای گفت فرانسه و دیگر کشورها به اقدامات سختگیرانه تری نسبت به توافق برجام ۲۰۱۵ علیه تهران نیاز دارند.
با توجه به تجربه مذاکره کنندگان سمت ایران میتوان گمانه زد ترامپ موفق نخواهد بود به خواست های خود دست یابد. تنها نگرانی در باره مذاکرات آنست اگر نتیجه ای که مورد قبول إسرائيل باشد بدست نیاید، إسرائيل به تأسیسات اتمی ایران حمله هوایی خواهد کرد، و منتظر آمریکا نمی ماند. در آن صورت آمریکا برابر با تعهد پشتیبانی از إسرائيل درمقابل حملات واکنشی ایران، از إسرائيل پشتیبانی بدون قید و شرط خواهد کرد.
در پایان نتیجه مذاکرات اتمی بین نظام اسلامی و آمریکا بسختی قابل پیش بینی است، ولی میتوان به جرآت اظهار داشت، در صورت عدم توافق، آمریکا مستقیماً به ایران حمله نظامی نخواهد کرد. عباس عراقچی، وزیر خارجه ایران، در پایان چهارمین نشست اظهار داشت مذاکرات در محیطی بسیار سخت با درخواستهای سخت طرفین روبرو بود. همچنین برابر با سخنان خامنه ای در جمع کارگران، نظام اسلامی بسختی نگران وضعیت اقتصادی و معیشت مردم بر اثر تحریم ها و حمله به تأسیسات اتمی ایران توسط اسرائیل است. بنابراین با احتمال بالا نظام اسلامی به تعهدات محدودی تن خواهد داد تا برخی از تحریم ها برداشته شود یا تحریم دیگری افزوده نگردد، همچنین از حملات اسرائيل به تأسیسات اتمی ایران جلوگیری شود.
دوران ریاست جمهوری آقای ترامپ، چه در داخل و چه در عرصه جهانی، دورانی پرتلاطم و جنجالی خواهد بود. میراث او – از شکافهای اجتماعی و سیاسی در داخل آمریکا گرفته تا تنشهای فزاینده در سیاست خارجی – همچنان تأثیرگذار است. بررسی این دوران، درک بهتری از روندهای نوظهور در سیاست جهانی و چالشهای پیشروی نظم بینالمللی فراهم میآورد.
ناخدا محمد فارسی
۱۳ ماه مه ۲۰۲۵
1 – https://www.bbc.co.uk/news/articles/c89g491e8ewo
2 – https://www.irna.ir/news/85828144/
3 – https://www.iranintl.com/202505102448
