در شرایط جنگی، فرمانده کل قوا (فرمانده ارتش) معمولاً در اتاق عملیات جنگ، همراه با فرماندهان ارتش، سپاه، نیروی انتظامی، و مقامات اطلاعاتی و امنیتی حضور مییابد. در این شرایط، تصمیمات بر اساس تحلیل لحظهای وضعیت میدان نبرد گرفته میشود. اما به نظر میرسد آیتالله خامنهای، پس از ترور سرداران سپاه، به مکانی نامشخص خزیده تا از گزند حملات کماندویی اسرائیل که آزادانه در خاک ایران جولان میدهد، در امان بماند. رهبر جمهوری اسلامی به وضوح دچار سردرگمی، ترس، و ناتوانی در تصمیمگیری شده است. او بر پایه اطلاعات نادرست سخنرانی میکند و به مردم اطلاعات غلط میدهد.
یک هفته پس از آغاز جنگ، خامنهای از مخفیگاه خود بیرون آمد و در نخستین پیام تصویری اش، پس از اعلام آتشبس، مدعی شد که جمهوری اسلامی در نبرد با اسرائیل و آمریکا «پیروز» شده است! این ادعا یادآور سخن ابن یمین فریومدی شاعر قرن هشتم هجری است که میگوید: «آنکس که نداند و نداند که نداند، در جهل مرکب ابدالدهر بماند.» خامنهای آشکارا در چنبرهی توهم و ناآگاهی گرفتار است. در پیام تصویریاش که مکان ضبط آن نامعلوم است، ادعا کرد اسرائیل «زیر ضربات جمهوری اسلامی له شده» است. این پیام از صداوسیمای جمهوری اسلامی پخش شد و در رسانههای داخلی و خارجی نیز بازتاب یافت.
بر اساس گزارشها، خامنهای در مذاکرات آتشبس نقشی نداشته است. ایراناینترنشنال گزارش داد که در مذاکرات منجر به اتش بس که با میانجیگری قطر و ایالات متحده انجام شد، هیچ مشورتی با وی صورت نگرفت. این خبر در اندیشکده «دفاع از دموکراسی» نیز بازتاب یافت (۱). بیانیه آتشبس از سوی شورای عالی امنیت ملی منتشر شد، و ارتش نیز هرگونه پرتاب موشک از سوی ایران در روز نخست آتشبس را تکذیب کرد. خامنهای در پیام خود حتی نامی از آتشبس نبرد. تصمیمگیری در این باره، توسط شورای عالی امنیت ملی و رئیسجمهور، مسعود پزشکیان، انجام شد.
جالب اینکه خامنهای حمله آمریکا به سه سایت هستهای ایران (نطنز، اصفهان، فردو) را «مستحق پیگرد قانونی» در دادگاههای بینالمللی خواند؛ موضوعی که نشاندهنده پذیرش آتشبس از سوی او و امتناع از اقدام تلافیجویانه است. هرچند وی اعلام تسلیم جمهوری اسلامی از سوی دونالد ترامپ را «توهین به مردم ایران» خواند، اما پرتاب موشکهای سپاه به پایگاه العدید قطر در شامگاه ۲۳ ژوئن را «دستاوردی قابل توجه» معرفی کرد و هشدار داد در صورت تکرار حملات، ایران باز هم پاسخ خواهد داد. در حالی که ترامپ در ۲۵ ژوئن در حاشیه اجلاس ناتو افشا کرد که ایران پیشاپیش محل و زمان حمله به العدید را اطلاع داده بود.
خامنهای علیرغم کشته شدن فرماندهان سپاه و دانشمندان هستهای، این رویدادها را «پیروزی اسلام بر کفر» معرفی کرده است. این در حالی است که تحلیلگران معتقدند اسرائیل در این جنگ جمهوری اسلامی را تا آستانه سقوط پیش برد، اما دخالت آمریکا که منجر به توافق آتشبس شد، مانع از سقوط کامل نظام گردید.
با وجود گزارشهای متعدد از خسارات وارده به سایتهای اتمی، برآورد دقیق خسارات دشوار است. روزنامه دیلی تلگراف به نقل از پنتاگون اعلام کرده که برخلاف ادعای ترامپ، برنامه هستهای ایران تنها برای چند ماه به تعویق افتاده است. پنتاگون، بهعنوان مجری اصلی حملات، معتبرترین منبع در این زمینه است.
در حمله بامداد یکشنبه اول تیر، بمبافکنهای B-2 آمریکا با ۱۴ بمب سنگرشکن، سایت فردو را هدف قرار دادند و همچنین موشکهای تاماهاک از زیردریاییهای آمریکایی به سمت نطنز و اصفهان شلیک شد. با اینحال، تحلیل تصاویر ماهوارهای نتوانسته تاثیر دقیق خسارات را براورد کند. از اینرو نمیتوان با قطعیت گفت که حملات آمریکا آنچنان کوبنده بوده که جمهوری اسلامی را به پذیرش آتشبس واداشته باشد.
مواضع متفاوت مقامات جمهوری اسلامی نیز گواه بر شکاف درون حاکمیت است. پزشکیان از آمادگی برای حل مسائل با آمریکا سخن گفت، درحالیکه وزیر خارجه، عباس عراقچی، اعلام کرد که فعلاً برنامهای برای مذاکره وجود ندارد. عربستان و دیگر کشورهای منطقه از آغاز مذاکرات حمایت کردهاند. بن سلمان نیز در تماسهایی خواستار شروع فوری گفتوگو میان تهران و واشنگتن شد.
در همین حال، وزیر دفاع اسرائیل، کاتس، در تماس با همتای آمریکایی خود، پیت هگزث، گفت که کشورش تنها در صورتی به آتشبس پایبند میماند که ایران نیز به آن پایبند باشد. وی از همکاری ترامپ با اسرائیل در مقابله با برنامه هستهای ایران تشکر کرد.
مسعود پزشکیان نیز اعلام کرد ایران به آتشبس پایبند میماند، مگر اینکه اسرائیل آن را نقض کند. بهنظر میرسد جناح اصلاحطلب جمهوری اسلامی در این جنگ ۱۲ روزه در برابر اصولگرایان و شخص خامنهای، دست بالا پیدا کردهاند. برخی تحلیلگران بر این باورند که دوران رهبری خامنهای رو به پایان است و ممکن است جای خود را به چهرههایی چون حسن روحانی! دهد.
در جریان درگیریها، ایران حدود ۵۵۰ موشک بالستیک و نزدیک به ۱۰۰۰ پهپاد به اسرائیل پرتاب کرد که بنا به گفته ارتش اسرائیل، اکثراً پیش از رسیدن به اسرائیل رهگیری شدند. با این حال، ۳۱ موشک به مناطق مسکونی اصابت کرد و تنها یک پهپاد به خانهای در اسرائیل برخورد کرد. بیش از ۹ هزار نفر نیز در اسرائیل به دلیل آسیب به منازل خود آواره شدند. اسرائیل نیز با حملات هوایی ، موشکی و و پهپادی گسترده، تلفات و خساراتی سنگین به تأسیسات نظامی و مراکز تحقیقات اتمی ایران وارد کرد. طبق آمار رسمی، صدها نفر کشته یا مجروح شدند.
با اعلام آتشبس، هر یک از طرفین آمار متفاوتی از تلفات ارائه دادهاند. اسرائیل از کشته شدن ۳۶ نفر و مجروحشدن حدود ۳ هزار نفر خبر داده و ایران اعلام کرده که ۶۱۰ نفر در این جنگ جان باخته و بیش از ۵۳۰۰ نفر مجروح شدهاند. در این ماجرا سران اروپایی بر لزوم حفظ آتشبس و بازگشت ایران به میز مذاکرات تأکید کردهاند. وزارت خارجه فرانسه از ایران خواسته فوراً وارد گفتوگوهایی برای رسیدن به توافقی جامع در زمینه برنامههای هستهای و موشکی خود شود. دونالد ترامپ نیز اعلام کرده که هدفش تغییر رژیم در ایران نیست، بلکه آرامسازی اوضاع را دنبال میکند.
کرملین در واکنش به انتقادها از کمکاری روسیه، اعلام کرد که موضع این کشور شفاف بوده و ولادیمیر پوتین حملات آمریکا و اسرائیل را «بیدلیل» توصیف کرده است. با این حال، منابع ایرانی به رویترز گفتهاند که حمایت روسیه تاکنون رضایتبخش نبوده است. دیمیتری پسکوف، سخنگوی کرملین، گفته ایران از موضع روسیه قدردانی کرده و عباس عراقچی در دیدار با پوتین روز سه شنبه این قدردانی را ابراز داشته است. روسیه از تلاشهای قطر برای میانجیگری نیز حمایت کرده است.
بر اساس گزارش شبکه آی-۲۴ اسرائیل، در حالی که خامنهای بیش از یک هفته غایب بود، فضای کشور دچار بحران عدم قطعیت شد (۲). نیروهای امنیتی جمهوری اسلامی نیز سرکوب داخلی شدیدی را آغاز کردهاند. گزارشها حاکی از بازداشت گسترده جوانان به اتهام همکاری با اسرائیل و احتمال اجرای احکام اعدام برای آنان است.
نیویورک تایمز گزارش داده که سکوت خامنهای، باعث آشفتگی در نظام سیاسی ایران و بروز کشمکش در میان مقامات ارشد برای تعیین مسیر آینده کشور شده است. به نظر میرسد دو اردوگاه رقیب برای تصاحب قدرت رقابت میکنند: یکی به رهبری پزشکیان، که رویکردی میانه رو دارد، و دیگری به رهبری سعید جلیلی و حامیان تندروی او در سپاه و مجلس.
در این میان، دولت با تشدید کنترل بر خیابانها، اقدامات امنیتی گستردهای را آغاز کرده است. پس از حملات ۱۳ ژوئن، دستگیریهای گسترده و استقرار نیروهای نظامی به ویژه در مناطق کردنشین آغاز شد. نیروهای سپاه و بسیج نیز در آماده باش کامل قرار دارند.
با وجود جنگ، تلفات، و خسارات سنگین، هنوز چشماندازی روشن برای جایگزینی نظام اسلامی دیده نمیشود. اپوزیسیون خارج از کشور همچنان منفعل باقی مانده، اگرچه بیانیههایی از سوی چهرههای مختلف منتشر شده است. بسیاری از فعالان سیاسی به شاهزاده رضا پهلوی مراجعه کردهاند تا زمینهای برای تشکیل یک آلترناتیو کثرتگرا فراهم شود. دفتر او اعلام کرده که هرگونه همکاری با اپوزیسیون، به معنای پذیرش رهبری ایشان در دوران گذار است.
رضا پهلوی در نشست مطبوعاتی خود در پاریس به مردم ایران اعلام داشت با حضور در خیابان ها عبور از نظام اسلامی امکان پذیر است و ایشان طرح جایگزینی مشخصی را بزودی اعلام خواهد داشت. اما تاکنون چنین طرحی ارایه نشده.
در غیاب آلترناتیو مشخص، تنها گزینه پیش روی مردم، ادامه مقاومت مدنی است. گروههای محلی برای حمایت از آسیبدیدگان جنگ ۱۲ روزه در حال شکلگیریاند. ادامه فعالیت این گروهها، میتواند رژیم را به تغییر رویکرد وادارد. حمایت از دولت مسعود پزشکیان نیز میتواند بهعنوان بخشی از این مسیر، گامی مثبت تلقی شود.
ناخدا محمد فارسی
عضو شورای مدیریت گذار
۲۷ ژوئن ۲۰۲۵
1 – https://www.fdd.org/analysis/2025/06/26/khamenei-belittles-impact-of-u-s-israeli-strikes-in-prerecorded-speech/
2 – https://www.i24news.tv/en/news/middle-east/artc-where-is-khamenei-supreme-leader-s-absence-fuels-uncertainty-in-tehran
