حضور زنان در ساختارهای سیاسی باید فراتر از یک نمایش تبلیغاتی باشد؛ وقتی زنان صرفاً برای پر کردن سهمیهها به کار گرفته میشوند و نقشی واقعی در تصمیمگیری ندارند، توکینیزم شکل میگیرد؛ پدیدهای که نه تنها مانع تحقق برابری جنسیتی است، بلکه شایستهسالاری را نیز تضعیف میکند.
تصویر آشنایی است؛ جلسهای رسمی، صفی از مقامات مرد و در گوشهای زنی که لبخندش قاب تصویر را کامل کرده است. نه در بحثها حضور دارد و نه در تصمیمگیری، اما برای گزارشها و عکسهای تبلیغاتی، حضورش کافی است. این همان پدیدهای است که در علوم سیاسی به آن «توکینیزم» گفته میشود و در فرهنگ سیاسی ما بهدرستی «زینتالمجالس» نام گرفته است.
توکینیزم سیاسی یعنی استفاده از زنان صرفاً برای نمایش تنوع و برابری، بدون اینکه قدرت واقعی یا اختیار تصمیمگیری به آنها داده شود. چنین رویکردی علاوه بر تضعیف اعتماد عمومی به زنان سیاستمدار، کلیشهی «زنها فقط برای پر کردن صندلیاند» را تقویت میکند و ساختارهای غیرشایستهسالار را با نقاب برابری جنسیتی مشروع جلوه میدهد.
این موضوع باید از تبعیض مثبت که اغلب به اشتباه با توکینیزم یکی گرفته میشود، جدا شود. تبعیض مثبت، اگر به درستی اجرا شود، ابزاری موقت برای جبران نابرابریهای تاریخی است که فرصتهای واقعی را برای زنان شایسته فراهم میکند. در مقابل، توکینیزم به فرصتها و ابزار لازم بیاعتناست و صرفاً به تصویرسازی و بزک کردن ظاهر سیاست بسنده میکند. حمایت هدفمند و موقت، شایستهسالاری را تقویت میکند؛ اما حضور نمایشی آن را تضعیف مینماید.
مشکل بزرگتر وقتی رخ میدهد که زنان صرفاً برای «نمایش تنوع» منصوب شوند؛ در این شرایط حتی زنان شایسته نیز زیر سایهی تردید قرار میگیرند. پرسشی که در ذهن بسیاری شکل میگیرد این است که آیا آنها به دلیل تواناییهایشان حضور دارند یا صرفاً برای پر کردن سهمیه؟ این شک، انگیزه و اعتبار زنان توانمند را تضعیف میکند و جامعه را از بهرهمندی واقعی از ظرفیت آنها محروم میسازد.
برای عبور از این وضعیت، باید فرآیندهای انتخاب و انتصاب شفاف شود و حمایت واقعی آموزشی، مالی و شبکهای از زنان شایسته صورت گیرد.
همچنین، زنان باید در موقعیتهای کلیدی منصوب شوند و نه صرفاً در جایگاههای نمادین و حاشیهای. ارزیابی عملکردها باید فارغ از جنسیت و بدون هیچ نوع تبعیض صورت پذیرد تا اعتماد عمومی بازسازی شود.
حضور زنان در سیاست یک ضرورت دموکراتیک است؛ اما اگر محدود به نقشهای نمایشی باقی بماند، تبعیض را در قالبی تازه بازتولید خواهد کرد. شایستهسالاری و برابری جنسیتی دو روی یک سکهاند و هیچیک بدون دیگری معنا ندارد. زمان آن رسیده است که از حضور نمادین عبور کنیم و زنان را نه به عنوان «زینت»، بلکه به عنوان «معماران» ساختار قدرت بپذیریم
شمیلا نژادهاشمی
