فرماندهی مرکزی ارتش ایالات متحده آمریکا (سنتکام) در تاریخ ۳ دسامبر ۲۰۲۵ از تشکیل یک یگان جدید خبر داد که مأموریت آن استفاده عملیاتی از نخستین اسکادران پهپادهای یکطرفه تهاجمی (انتحاری) درخاورمیانه است. این خبر ابتدا در روزنامه والاستریت ژورنال (۱) منتشرشد و سپس ترجمه آن در رادیو فردا (۲) بازتاب یافت. استقرار این یگان پهپادی، بیتردید معادلات امنیتی منطقه را دستخوش تغییر خواهدکرد.
همزمان با این تحول نظامی، فرمانده نیروی دریایی ارتش ایران، دریادارشهرام ایرانی، اعلام کرد که پایگاه شناور نیروی دریایی موسوم به «ناوبندر کردستان» ــ که از بازسازی کشتی تجاری «تبوکان» حاصل شده ــ به همراه ناوشکن «سهند» پس از انجام تعمیرات اساسی به ناوگان نیروی دریایی ارتش ملحق شدهاند. درباره این گسترش نظامی در ادامه توضیح بیشتری داده خواهد شد، هرچند نمیتوان آن را هم تراز با استقرار اسکادران پهپادهای انتحاری آمریکا دانست.
بر اساس گزارش والاستریت ژورنال، یک شرکت دفاعی آمریکایی به نام«اسپکترورکس» پهپادی کمهزینه تولید کرده است که شباهت زیادی به پهپاد «شاهد-۱۳۶» ایران دارد. این پهپاد ــ که عملاً نمونهای کپیبرداریشده از شاهد-۱۳۶ به شمار میرود ــ سلاحی ساده اما بسیارمؤثر است. ایران برنامه پهپادی خود را با مهندسی معکوس پهپادهای سقوط کرده آمریکایی، از جمله RQ-170 سنتینل، آغاز کرد و با اعمال تغییرات ساختاری، آن را به سلاحی ارزانقیمت و در عین حال کارآمد تبدیل نمود.
وزیر دفاع آمریکا، پیت هگزث، نیز به برتری این دسته از پهپادها اشاره کرده و تأکید داشته است که هزینه تولید آنها توسط شرکتهای آمریکایی بهمراتب کمتر از پهپادهای پیشرفتهای چون MQ-9 Reaper است. پایگاه پهپادی جدید آمریکا در خاورمیانه با نام «نیروی ضربتی عقرب» نامگذاری شده است. تصمیم به استقرار اسکادران پهپادهای انتحاری تقریباً دو سال پس از آن اتخاذ شد که یک پهپاد تهاجمی ایرانی با اصابت به پاسگاهی در شمال شرق اردن موسوم به «برج ۲۲»،موجب کشته شدن سه سرباز آمریکایی شد. این رخداد نشانهای دیگر ازتغییر ماهیت تهدیدات در خاورمیانه است؛ جایی که سامانههای ساده و کمهزینه برای هدف قرار دادن نیروهای آمریکایی به کار گرفته میشوند، در حالی که پنتاگون سالها بر سلاحهای بسیار گران و پیچیده تکیه داشت. در نتیجه، وزارت دفاع آمریکا نیز به سمت فاصله گرفتن ازسامانههایی حرکت کرده است که هم هزینهبر هستند و هم سالها زمان میبرد تا وارد میدان عمل شوند.
پهپاد FLM-136 که قرار است در اسکادران آمریکایی مورد استفاده قرارگیرد، شباهت قابلتوجهی به شاهد-۱۳۶ دارد. مشخصات فنی این پهپاد عبارتاند از: بالهایی مثلثیشکل با دهانهای کمی بیش از ۸ پا(حدود ۲٫۵ متر)، طول ۹٫۸ پا (۳ متر)، برد تاکتیکی ۵۱۲ مایل (۸۲۴کیلومتر)، سرعت ۶۳ مایل (۱۰۱ کیلومتر) در ساعت، سقف پرواز ۱۵ هزارپا (۴۵۷۲ متر) و استقامت پروازی حدود ۶ ساعت. برای پرتاب این پهپاد از سامانههای متنوعی از جمله پرتابگر راکتی، سامانههای زمینی وخودرویی استفاده میشود.
این پهپاد کاملاً خودمختار عمل میکند؛ به این معنا که با حداقل یابدون دخالت انسانی پرواز کرده و برای هدایت به سوی هدف ازحسگرها و هوش مصنوعی بهره میبرد. مسیریابی آن میتواند از طریق حسگرهای ارتفاع سنج و بهصورت پاسیو (غیرقابل شناسایی) انجام شود. هزینه ساخت هر فروند از این پهپادها حدود ۳۵ هزار دلار برآوردشده، در حالی که هزینه تولید یک پهپاد MQ-9 Reaper نزدیک به ۱۶میلیون دلار است. از آنجا که این پهپادها یکطرفه و انتحاری هستند، نیازی به سامانههای پرهزینه بازیابی و نگه داری ندارند.
فناوری شاهد-۱۳۶ موجب شگفتی برخی کارشناسان نظامی شده است. برخی احتمال میدهند این پهپاد از طرحهای رادارگریز مانند پروژه «دار» الهام گرفته یا الگوبرداری غیرمستقیم از پهپاد اسرائیلی IAI Harop باشد. یگان تازه تأسیس «نیروی ضربتی عقرب» در چارچوب برنامه «اقدام سریع» سنتکام ایجاد شده و هدف آن، افزایش توان واکنش عملیاتی آمریکا در منطقه است.
جمهوری اسلامی ایران در جنگ ۱۲روزه با اسرائیل، علاوه بر موشکهای بالستیک، از صدها پهپاد انتحاری استفاده کرد؛ هرچند به گفته مقامات اسرائیلی، تقریباً تمامی آنها پیش از برخورد با اهداف خود رهگیری ومنهدم شدند. افزون بر این، گروههای نیابتی جمهوری اسلامی درسوریه، لبنان، عراق و یمن نیز طی سالهای اخیر، بهویژه در جریان جنگ غزه، بارها از پهپادهای انتحاری برای حمله به نیروهای آمریکایی واهداف اسرائیلی استفاده کردهاند.
همانگونه که اشاره شد، همزمان با این تحولات امنیتی، دریادار شهرام ایرانی از رونمایی پایگاه شناور «ناوبندر کردستان» و بازگشت ناوشکن«سهند» به ناوگان نیروی دریایی خبر داد. ناوشکن سهند ــ سومین شناور کلاس موج ــ در تاریخ ۱۶ تیر ۱۴۰۳ پس از بازگشت از مأموریت ناوگروه ۷۵، به طور غیرمنتظره در اسکله بندرعباس دچار سانحه و غرق شد، اما طی ۱۴ روز عملیات فنی و امدادی، مجدداً به سطح آب بازگردانده شد. گزارشها حاکی از آن است که بر روی عرشه جلویی ناوبندر کردستان، هشت فروند موشک کروز ضد کشتی «قدیر» با بردهای ۲۰۰ و ۳۰۰ کیلومتر نصب شده و بخشی از توان پهپادی آن را پهپادهای انتحاری «کیان» با بردی حدود دو هزار کیلومتر تشکیل میدهد.
دریادار ایرانی مأموریت اصلی این پایگاه شناور را اسکورت کشتیها ومشارکت در رزمایشهای مشترک و مرکب در چارچوب دیپلماسی دفاعی و حفاظت از نفتکشها در خلیج عدن و مناطق ناامن دریایی اعلام کرده است. او این اقدامات را نشانهای از اقتدار نیروی دریایی جمهوری اسلامی دانست. با این حال، این سخنان شباهت زیادی به پروپاگاندای پیشین در مورد ناوگروه ۸۶ (شامل ناوبندر مکران و ناوچه دنا) دارد؛ ناوگروهی که ادعا شد یک سال تمام دور جهان دریانوردی کرده است. این اغراقها تا آنجا پیش رفت که آیتالله علی خامنهای نیزدر سخنرانیهای خود به آنها استناد کرد.
بهعنوان یکی از افسران ارشد پیشین نیروی دریایی، لازم میدانم باردیگر به آقای شهرام ایرانی یادآور شوم که باید به اینگونه گزافهگوییهاپایان دهد. چنین سخنانی برای افسران و درجهداران نیروی دریایی اسفبار و غیرقابل قبول است. ایشان بهخوبی میداند اقداماتی که از آن بهعنوان «ارتقای توان رزم دریایی» یاد میکند، نهتنها نادرست بلکه موجب ایجاد انتظارات واهی و شرمساری است. این سخنان بیشتر برای جلب رضایت رهبر جمهوری اسلامی بیان میشود و با الفبای حرفهای نیروی دریایی ایران همخوانی ندارد. مفاهیمی همچون «جزیره دریایی» یا «پایگاه شناور دریایی» که برای کشتیهای تجاری تغییرکاربری یافته به کار میرود، برای بدنه حرفهای نیروی دریایی مفاهیمی غیرعلمی و بیمعنا هستند. کشتی تجاری، هر میزان هم تغییریابد، ماهیت ساختاری و استانداردهای فنی یک شناور نظامی را پیدانخواهد کرد.
بر اساس گزارش خبرگزاری ایرنا، فرمانده کل ارتش، سرلشکر امیرحاتمی، روز شنبه ۸ آذر ۱۴۰۴ در مراسم رونمایی از پایگاه شناور «ناوبندرکردستان» و الحاق ناوشکن سهند به ناوگان جنوب، به عملیات مروارید در جنگ ایران و عراق اشاره کرد و شجاعت نیروهای دریایی را ستود(۳). وی تأکید کرد که امروز نیروی دریایی یکی از عناصر کلیدی در تحقق عمق راهبردی و دفاعی کشور است و در کنار سایر نیروهای مسلح ازامنیت ایران دفاع خواهد کرد.
در این مراسم، علاوه بر سرلشکر حاتمی، امیر دریادار سیاری (رئیس ستاد و معاون هماهنگکننده ارتش) و دریادار شهرام ایرانی حضورداشتند. همچنین از شناورهای تندرو موشکانداز، پهپادهای چندمنظوره، سامانههای زیرسطحی بدون سرنشین و مجموعهای ازسامانههای موشکی و اطلاعاتی ساحل پایه و دریا پایه رونمایی شد.
از سوی دیگر، پس از جنگ ۱۲روزه اسرائیل و ایران، حاکمیت جمهوریاسلامی با نوعی سردرگمی عمیق مواجه شده است. دولت توان اداره مؤثر کشور را از دست داده و جناحهای اصلاحطلب و اصولگرا در تقابل آشکار با یکدیگر قرار دارند. آیتالله خامنهای نیز پس از این جنگ، کمتردر انظار عمومی ظاهر شده و بخش قابل توجهی از امور داخلی ومنطقهای را به علی لاریجانی، دبیر شورای عالی امنیت ملی، واگذارکرده است؛ امری که تاکنون راه حلی برای بحرانهای فزاینده ایجاد نکرده است.
در همین زمینه، حسن روحانی در سخنانی در تاریخ ۲۹ نوامبر، اغراق درباره توان نظامی جمهوری اسلامی را «خیانت» خواند و هشدار داد که این رویکرد موجب خطای محاسباتی در مواجهه با اسرائیل و آمریکا شده است (۴). او تأکید کرد که پس از گذشت پنج ماه از جنگ ۱۲روزه، کشور همچنان در وضعیت «نه جنگ و نه صلح» قرار دارد و إحساس امنیت عمومی وجود ندارد. روحانی تصریح کرد: «اینکه گفته شود ما اسرائیل را در جنگ ۱۲روزه شکست دادیم، صحیح نیست و ادعائی نادرست است.»
یادآوری این نکته ضروری است که جمهوری اسلامی در جریان این نبرد، متحمل شکستهای اطلاعاتی و نظامی قابل توجهی شد و تعدادی ازفرماندهان ارشد خود را از دست داد. با این حال، نظام در ماه های اخیرکوشیده است با بازنویسی روایت جنگ، خود را پیروز میدان معرفی کند؛ تا آنجا که وزارت آموزش و پرورش در صدد گنجاندن «پیروزی جنگ۱۲روزه» در کتب درسی دانشآموزان است.
در پایان باید گفت وضعیت خاورمیانه بحرانی است و ایران، در کنارگسترش نظامی منطقهای و بحرانهای عمیق داخلی، همچون شمعی در حال ذوب شدن است. مسئولیت سیاستمداران و تکنوکراتهای ایرانی است که برای نجات کشور از حاکمیتی ناکارآمد و مافیای اقتصادی فاسد به حمایت از مردم برخیزند. نشانه های این بحران عمیق را میتوان در نمونههایی چون آزادی از زندان و بازگشت بابک زنجانی ــ که تا یک سال پیش با حکم اعدام در زندان بود ــ به عرصه عمومی، سیاسی و اقتصادی مشاهده کرد؛ فردی که امروز حتی سخنان حسن روحانی را «مخل منافع اقتصادی» خود خوانده و خواستار اعدام او شده است.
امید اینکه سخن ماندگار زنده یاد دکتر شاپور بختیار ــ
«ایران هرگز نخواهد مرد» ــ همواره زنده و پایدار بماند.
ناخدا محمد فارسی
۶ دسامبر ۲۰۲
1 – https://www.wsj.com/politics/national-security/pentagon-deploys-new-kamikaze-drone-copied-from-iranian-design-9a42e451?mod=middle-east_news_article_pos2
2 – https://www.radiofarda.com/a/33612095.html
3 – https://www.irna.ir/news/86009692/
4 – https://www.iranintl.com/202511296355
