اخیرا سازمان ملل اعلام کرده است #زن_کشی در بیست سال اخیر به بالاترین میزان خود رسیده است. روندی که در ایران هم قابل مشاهده است۰کمیته های سنجش خشونت بر علیه زنان در سازمان ملل برای سنجش خشونت بر علیه زنان، سه مولفه مهم یعنی نظاممندی(تصادفی و اتفاقی نیست)، عدم بازدارندگی قانونی و فراگیر بودن آن را معرفی کرده اند. به این ترتیب می توان گفت که همدستی این سه مولفه امروزه بیشتر از همیشه جان و روان زنان را در جهان تهدید میکند. در ایران نیزچنین به نظر می رسد که با افزایش فشارهای معیشتی و گسترش فقر از طرفی و نبود قوانین حمایتی و مکانیزم های سازنده و کارآمد برای رفع این بحران ها، خشونت به طور عمومی و بالاخص بر زنان گسترش یافته است.۱
در این یادداشت با توجه به روند افزایشی قتل زنان درایران قصد دارم که به این سوال پاسخ دهم که آیا قتل یا شدیدترین شکل خشونت بر علیه زنان در ایران واجد این سه ویژگی یعنی نظام مندی، فراگیری و غیبت قوانین بازدارنده است؟ بنابراین با استناد به سه مولفه بالا و بر اساس مطالعات موجود سعی خواهم کرد روند قتل زنان را در ایران بررسی کنم.
کارشناسان در ایران معتقدند آمارهای مربوط به قتل های ناموسی یا قتل زنان به دست یکی از مردان نزدیک خانواده( شوهر،پدر،برادر،دایی،…)جامع، شفاف و واقعی نیست. زیرا نهاد های مرتبط با این قتل ها مانند اورژانس اجتماعی و پلیس دسترسی به آمار نداشته و آمار رسمی در این خصوص اعلام نشده است. همین آمارها به وقوع ۴۵۰ مورد قتل ناموسی سالانه در کشور اشاره می کنند.۲
یک بررسی دیگر که بر اساس آمار رسمی و تأییدشده در رسانههای رسمی کشور انجام شده میگوید در دو سال گذشته یعنی از خرداد ۱۴۰۰ تا پایان خرداد ۱۴۰۲ حداقل ۱۶۵ زنکشی در کشور اتفاق افتاده است؛ یعنی بهطور میانگین هر چهار روز، یک زن در نقاط مختلف کشور به دست یکی از مردان خانوادهاش یعنی شوهر، پدر، برادر و در مواردی شوهر سابق، عمو، دایی، پدرشوهر و در موارد معدودی مردان دورتر خانواده به قتل رسیده است.۳
بنابراین با اینکه آمارقتل زنان واقعی نیست و سازوکار معین و تعریف شده ای برای سنجش آن در نهاد های رسمی کشور وجود ندارد و با توجه به این گزارش ها دست کم می توان گفت که قتل زنان در ایران به سمت نظام مند شدن و غیر تصادفی بودن پیش می رود.
علاوه بر ارقام، در نظر گرفتن آلت قتل دراین گزارش می تواند فرضیه قتل برنامه ریزی شده زنان با نقشه قبلی را تقویت کند. این گزارش نشان می دهد که بیشترین رقم قتل ها با اسلحه انجام شده است. بنابراین با توجه به اینکه حمل اسلحه در ایران غیر قانونی است می توان نتیجه گرفت که کشتن زنان با گلوله، قتلی با نقشه قبلی بوده و به صورت ناگهانی، یا ناشی از عصبانیت و مشکلات روانی غیر قابل کنترل ضارب نبوده است. اگرکشتن دراثر ضربات چاقو را هم به این رقم اضافه کنیم میتوان گفت پنجاه درصد زنان با اسلحه و چاقو به قتل رسیده اند که عمدتا نیازمند قتلی برنامه ریزی شده است.
نکته بعدی برجسته کردن وقوع این قتل ها دراستان هایی با بافت فرهنگی، قبیله ای وعشیره ای است. یعنی همواره استان های خوزستان، کردستان، ایلام و سیستان و بلوچستان در رده های بالای رتبه بندی قتل های ناموسی قرار داشته اند. مطالعه و بررسی روند های افزایش خشونت در جامعه و وقوع قتل های سریالی خانوادگی نشان می دهد که روند قتلهای ناموسی در چند سال اخیردر استان تهران یعنی استانی که ظاهرا از بافت فرهنگی مدرن و امروزی تری برخوردار است، از سایر استان ها بیشتر است .دریک گزارش کشتن زنان در استان تهران ۲۵ درصد همه قتل ها را دربرمی گیرد که نشان دهنده بالاترین سهم استانی کشور است. در سایر استان ها مثل شیراز و اصفهان نیز رقم قتل زنان هشدار دهنده است .۴
بنابراین سنجش جانبدارانه ازقتل زنان که همواره به نفع مرکز بوده امروزه به زیر سوال رفته است. به عبارتی مولفه بعدی یعنی فراگیری قتل زنان در ایران از نظر شدت و وسعت این فراگیری در مناطق مختلف کشور روندی افزایشی دارند. یعنی امروزه فارغ از طبقه، مذهب، تمایل جنسی و قومیت، زنان در همه استان های ایران از سیستان و بلوچستان گرفته تا تهران بدست مردان فامیل خود به قتل می رسند.
مولفه سوم توجه به قوانین بازدارنده، چترهای حمایتی و مجازات های قانونی قتل زنان است. از این نظر با نگاهی به سرنوشت لایحه منع خشونت علیه زنان می توان گفت عزم جدی ومستمری برای مقابله نهادهای رسمی با خشونت علیه زنان وجود ندارد. لایحه «پیشگیری از آسیب دیدگی زنان و ارتقای امنیت آنان در برابر سوء رفتار» که همچنان بلاتکلیف است، بیش از یک دهه پیش تدوین و برای تصویب به مجلس شورای اسلامی وقت ارسال شد. حال آنکه لایحه «حمایت از خانواده از طریق ترویج فرهنگ عفاف و حجاب» یا همان لایحه عفاف و حجاب در روندی غیرقابل باور تنها در کمتر از ۴ ماه به تصویب مجلس شورای اسلامی رسید. علاوه بر خلاء قانونی و عدم تصویب قانون حمایتی و بازدارنده در ۱۰ سال گذشته، ماهیت لایحه پیشنهادی نیز قابل بحث است. رویکرد به شدت سنتی و برگرفته از مذهب در ایران نسبت به موضوعات مرتبط به زنان، به حدی در برابر منع خشونت علیه زنان منفعل و بیتوجه است که حتی از شناسایی رسمی مفهومی با عنوان «خشونت» علیه زنان در لایحه خودداری کرده و خشونتی مانند قتل عمد را به «سوءرفتار» تعبیر میکند.از سوی دیگر، بررسی مفاد لایحه نشان میدهد قانونگذاران در جریان یک دهه گذشته، مفاد این لایحه را به گونهای تغییر دادهاند که ظرفیت بازدارندگی قانونی آن به شکل قابل توجهی کاهش یافته است. به عنوان نمونه، در این لایحه قتل زنان در مواردی که منجر به اعمال تنها مجازات قانونی قتل عمد در ایران ( قصاص نفس) نمیشود، برای مرتکب تنها ۱۰ تا ۱۵ سال زندان در بر خواهد داشت.۵ مسلما این نواقص و خلاهای قانونی در کشور ما هم می تواند گسترش خشونت بر علیه زنان را تداوم باشد.
کاستی قانونی بعدی با بررسی علل این خشونت آشکار میشود . سال هاست که در گزارش های ارگان های رسمی این قتل ها می خوانیم که اختلافات خانوادگی، دلیل کشتن زنان عنوان می شود.. در یک بررسی جدید ، ۸۷ مورد از ۱۶۵ قتل انجامشده، « اختلافات خانوادگی» عنوان شده است، برای ۳۸ مورد علت ناموسی ، ۱۰ مورد مسائل مالی و برای ۳۰ زنکشی نیز دلیل روشنی ذکر نشده است. یعنی بیشترین علت یا ۵۳ درصد قتل ها تحت اختلافات خانوادگی طبقه بندی شده است.
در بررسی دیگری که از آمارهای قتل زنان در دو ماهه مهر و آبان ۱۴۰۲ بدست آمده است، دلایل ذکر شده برای قتل زنان به ترتیب اختلافات خانوادگی با ۴۸ درصد، جدایی یا قصد جدایی و یا ظن ارتباط با مرد دیگری با ۴۱ درصد عنوان شده است. همین آمار ها نشان می دهد که دست کم۲۲درصد مقتولین در سنین پایین و با اجبار ازدواج کرده اند.۶
در واقع عبارت اختلافات خانوادگی که در اکثر قتل های زنان در پرونده قضایی شان ذکر می شود عبارت مبهم و بی معنایی است و نشاندهنده دلیل واقعی قتل زنان نیست.
کارشناسان معتقدند قوانین مردسالارانه ای همچون ضرورت اخذ رضایت پدر برای ازدواج، تأکید قانون مدنی بر تمکین زن از شوهر، قانونی بودن ازدواج زنان در سنین پایین و عدم قصاص پدر در صورت قتل فرزند، همگی به نوعی درصدد به انقیاد قراردادن زنان است. پیشزمینه عرفی و فرهنگی و تأکید بر تبعیت زنان از سوی مردان در خرده فرهنگهای بومی و منطقهای را هم به این فضا اضافه کنید. طبیعتا در چنین شرایطی هر موضوعی میتواند اختلافات خانوادگی تعبیر شود. در واقع وقتی درچنین بسترقانونی و عرفی به آمارفزاینده قتل های زنان با تعمق بیشتری نگاه شود می توانگفت که در اکثراین موارد زنان به این دلیل کشته شده اند که تحت انقیاد مردان اند، از ازدواج خود ناراضی اند، در سنین کم به اجبار ازدواج کرده اند، در طول زندگی زناشویی خود تحت کنترل، سوظن و بعضا خشونت های خانگی قرار داشتند. همین شواهد می گوید این اختلافات خانوادگی وقتی شدت می گیرد که زنان خواهان جدایی و رهایی از این زندگی هستند یا اینکه مدت کمی است که ازشوهر خود جدا شده اند.
ازهمه این موارد می توان نتیجه گرفت که قتل خانگی زنان به سمت نظام مند شدن حرکت می کند یعنی با نقشه قبلی و فراگیر است. همچنین زنان چه قبل از کشته شدن و چه بعد از آن ازحمایت های قانونی برخوردار نیستند.
این یادداشت را با استناد به شعار امسال در روز جهانی منع خشونت علیه زنان: یعنی « اتحاد و سرمایهگذاری برای جلوگیری از خشونت علیه زنان و دختران بدون هیچ بهانهای» و هشدار نسبت به اینکه تامین امنیت زنان اولویت آخر قانون گذاران است با ذکر ده موردی که می تواند زنان و اطرافیان آنان را نسبت به خشونت حساس و آگاه کند به پایان می برم:
۱- علایم احتمال خشونت خانگی را یاد بگیرید: حسادت شدید، کنترل، تحقیر و تهدید به اعمال خشونت علیه زوج یا دیگرانی که دوست دارد، از جمله رفتارهایی هستند که در زمره خشونت خانگی قرار می گیرند.
۲- مسئولیت پذیر باشید و دخالت کنید: یاد بگیرید که در مواجهه با خشونت خانگی برای متوقف کردن اش دخالت کنید.
۳- گوش کردن را یاد بگیرید. اگر کسی از نزدیکان شما درباره خشونت زوجی که با او زندگی می کند با شما حرف می زند، صبورانه گوش کنید و بپرسید چگونه می توانید کمک اش کنید.
۴- در دسترس باشید: اگر کسی از نزدیکان شما می خواهد شریک زندگی اش را به دلیل اعمال خشونت و ترس از جان اش ترک کند به او کمک کنید تا با یک برنامه منظم و طراحی شده بتواند با ایمنی آن را انجام دهد. در اینجا باید از همه شبکه های یاری دهنده موجود کمک بگیرید. آدرس و تلفن آن ها را پیدا کنید و هماهنگی های لازم را انجام دهید.
۵- به دیدن فرد مورد خشونت بروید: تا می توانید به کسی که مورد خشونت است سر بزنید و یا تلفنی با او صحبت کنید تا از سلامتی اش با خبر شوید.
۶- نزدیکان فرد خشونت دیده را نسبت به وضعی که دارد آگاه و حساس کنید. با ایده هایی قالبی همچون « زنه خودش اینطوری می خواد« یا « مردا اینطوری ان دیگه» مقابله کنید.
۷- مفید باشید: به جای شخص مورد خشونت که شاید قادر به کسب اطلاع از شبکه های یاری دهنده نباشد، این اطلاعات را بدست آورید و در موقع لزوم از آنها کمک بگیرید.
۸- یادداشت کنید: اگر خود شاهد اعمال خشونت بر یکی از نزدیکان هستید آنرا با جزییات یادداشت کنید. این امر می تواند در هنگام تحقیقات و اقدامات قانونی مفید باشد.
۹- همراه باشید: درکمپین ها و شبکه های یاری دهنده شرکت کنید و در جلسات و برنامه های شان همراه شوید.
۱۰- باور خود را اشاعه دهید: اگر به نظر شما خشونت خانگی بر علیه زنان مایه شرمساری است، فرهنگ خشونت را که در زندگی روزمره ودر فیلم ها و سریال ها می بینید، رد کرده و بر علیه اش فرهنگ سازی کنید.
پانویس ها:
۱-جنبش زنان ایران و راه دشوار مقابله با خشونت بر علیه زنان
https://cutt.ly/GwOdhWHN
۲- جهان صنعت،قتل های ناموسی، ۲۹ آبان ۱۳۹۹
۳-هرچهار روز یک زنکشی
https://cutt.ly/YwOdh2g7
۴- نگاه کنید به منبع شماره یک .
۵- خزائلی، معین،تامین امنیت زنان، الویت آخر قانونگذاران است، کانال مطالعات زنان، یکم آذر ۱۴۰۲
۶-به آمارهای جمع آوری شده دو ماه مهر و آبان امسال یعنی ۱۴۰۲ در این لیست نگاه کنید:
۳مهر، رسانه ها از قتل زن جوان ۲۸ سالهای به نام «زهرا خلیلنژاد» به دست همسر طلبهاش خبر داد. همسر مقتول پس از بازداشت اعتراف کرد که زهرا را بهدلیل «اختلافهای خانوادگی» از طریق ضربه با جسم سخت به سر به قتل رسانده و پیکرش را زیر پلی کم رفتوآمد رها کرده است. زهرا خلیلنژاد دانشجو سال آخر دکترای بیهوشی بود.
همزمان «شهین ابراهیمزاده»، زن ۲۱ ساله اهل روستای گولان سردشت که از همسرش جدا شده بود و در خانه پدری زندگی میکرد، به ظن ارتباط با یک مرد به دست پدر و عمویش کشته شد.
«یگانه رستمی»، زن جوان دیگریست که در ۲۳ سالگی توسط داییاش هدف شش گلوله اسلحه قرار گرفت و کشته شد. این زن جوان ساکن محلات، شهری سنتی در استان مرکزی، بعد از ازدواجی ناموفق توانسته بود از همسرش جدا شود و قصد داشت برای دریافت کمک به بهزیستی برود۰
«فاطمه محمد پناهی»، ۱۷ ساله در روستای مارغان شهرستان سردشت، در ۷مهر، یکی دیگر از قربانیان کودک همسری به دست شوهر و برادرانش با اسلحه به قتل رسید. او قصد جدایی از همسرش را داشت.
روز ۸ مهر ۱۴۰۲، یک زن ۴۰ ساله در اراک توسط شوهر جنایتکارش به طرز دردناکی به قتل رسیده است.این زن بر اثر “جراحات ناشی از خفگی” جانش را از دست داده است. دلیل قتل اختلافات خانوادگی ذکر شده است.
۸ مهر، جسد یک زن جوان بعد از بیش از یک ماه مفقودی توسط پلیس جنایی شهر اهواز در میانه جاده حمیدیه به اهواز کشف شد. به گفته یک فرد آگاه، «همسر و برادر این زن جوان با ظن ارتباط او با مرد دیگری، او را در یک منزل قدیمی ابتدا خفه کرده و دفن کردند، اما بعد از ترس اینکه گیر بیفتند، جسد را به یکی از روستاهای بین راه اهواز حمیدیه بردند. همهجا هم رفته بودند و اعلام کرده بودند زن گم شده و مدام هم نفرینش میکردند که فرار کرده و آبروی ما را برده است». هر دو این مردان درحالحاضر در بازداشت هستند.
در همان روز، مرد دیگری در شهرستان خوی با سلاح گرم همسرش «مریم»، خواهر همسرش «نوشین» و دختر ۹ سالهاش «سوگند» را، هدف شلیک گلوله قرار داد و کشت. او در بازجوییها انگیزهاش را مسائل ناموسی بیان کرد.
۱۹مهر، زن جوانی در منطقه عباسآباد تهران، بدون اعلام هویتش و با ظن خیانت به دست شوهرش، کشته شد.
راضیه حسنوند، ٢٠ ساله و مادر یک فرزند که قربانی کودک همسری و ازدواج اجباری بوده؛ در منزل والدین خود واقع در شهر الشتر استان لرستان، به ضرب گلوله توسط برادرش بهمن، مورد حمله قرار گرفته و به کما رفت، پنج شنبه ۲۰ مهر ۱۴۰۲، در بیمارستان، جان باخت.
۲۳مهر۱۴۰۲، کمپین توقف قتلهای ناموسی، از قتل زنی ۲۱ ساله و قربانی کودک همسری در روستای کاسهگران شهر پیرانشهر در آذربایجان غربی خبر داد.
در روز ۲۳ مهر ۱۴۰۲، خدیجه_مقدسی زن ۴۵ ساله در بروجرد توسط شوهر جنایتکارش به طرز وحشیانهای به قتل رسیده است. همسر وی از اختلالات روانی رنج می برد.
بامداد یکشنبه ۲۳ مهر ۱۴۰۲ یک زن جوان در شهر پیرانشهر استان آذربایجان غربی توسط پدرش به قتل رسیده است.هویت این زن، تروسکه عبداللهزاده، ۲۱ ساله، متاهل و مادر دو فرزند ۸ و ۵ ساله، اهل روستای «کاسه گران» و ساکن شهر پیرانشهر اعلام شده است.انگیزه قتل این زن جوان که به اجبار خانواده در سن ۱۳ سالگی با پسرعمویش ازدواج کرده بود، «ارتباط تلفنی با یک مرد» عنوان شدە است.
۲۹ مهر ماه حدیث اسلامی به ضرب یک گلوله از اسلحه کلت توسط همسرش با همدستی یک مرد دیگران مشهد به قتل رسیده است به نوشته رسانههای حکومتی هردو نفر در دو روز گذشته بازداشت شدهاند. دلیل قتل اختلافات خانوادگی ذکر شده است.
درهمین مهر ماه ساناز قاسمی، زن ۲۷ سالهی ساکن میانه، توسط همسرش با ضربات چاقو به قتل رسیده است.دلیل این قتل «اختلافات خانوادگی» عنوان شده است.
در هفته اول آبان۱۴۰۲، زن چهل ساله به نام حمیده شریفات، ساکن شهرستان امیدیه، به دست برادرش با شلیک ۳ گلوله کشته شد. وی به تازگی از همسرش جدا شده بود.
۶ آبان۱۴۰۲ خبرگزاری «هرانا»، از قتل زن جوان ۲۰ ساله به نام «ویدا دهقان پیرانجوق»، اهل ارومیه خبر داد و نوشت که برادر ۱۵ ساله این زن، او را با انگیزه ناموسی و «با ظن ارتباط خارج از ازدواج خفه کرده است. وی دو سال قبل از همسرش جدا شده بود و در خانه پدری زندگی می کرد.
پریسا محمدی، زن جوان ۳۷ ساله، با ضربههای چاقوی دهشتبار همسرش در تاریخ ۸آبان، در شهر بابل به دلیل اختلافات خانوادگی به قتل رسید
روز پنجشنبه ١١ آبان ماه ۱۴۰۲ متین شعبانیان بشمندوست خود و همسرش را به دلیل ناموسی و اختلافات خانوادگی به آتش کشید.
۱۶ آبان ۱۴۰۲، مردی در شیراز، همسر ۳۶ ساله و کودک ۸ ساله خود را با ضربات سلاح سرد به قتل رسانده است.قاتل انگیزه این جنایات را “مشکلات خانوادگی” عنوان کرده است.
روز شنبه ۲۰ آبان، یک زن در شهر تبریز توسط همسرش با ضربات چاقو به قتل رسیده است. سایت حکومتی رکنا گزارش داده است که این زن به دلیل اختلافات خانوادگی توسط همسرش کشته شده و همزمان همسر وی نیز با ضربات چاقویی که توسط همسرش به بدن وی وارد شده کشته شده است.
ظهر چهارشنبه ٢٤ آبان ماه ۱۴۰۲، یک زن جوان اهل ایوانغرب به نام نگار محمودی که به همراهی پدر خود به نام فریدون محمودی، در مسیر رفتن به سر کار بوده، مورد حمله مسلحانه شوهر سابقش به نام یعقوب مرادیان قرار گرفته و در دم جان باخت.
۲۸ آبان یک زن میانسال در منطقه کیانمهر کرج توسط همسرش به قتل رسید. قاتل بازداشت و انگیزه خود را اختلافات خانوادگی عنوان کرده است.
۲۸ آبان ۱۴۰۲، یک مرد جنایتکار ۵۲ ساله در یکی از روستاهای کرمانشاه/کرماشان، با انگیزه “اختلافات خانوادگی” با اسلحه شکاری همسر خواهر همسر و عروس خانواده خود را به قتل رسانده است.
۲۹ آبان یک زن میانسال به نام بتول کمساری در شهر زرند استان کرمان به دلیل آنچه اختلافات خانوادگی عنوان شده، توسط همسر خود به قتل رسید. قاتل انگیزه قتل را اختلافات خانوادگی عنوان کرده است.
از عجیبترین موارد زنکشی رسانهای شده در پاییز ۱۴۰۲، اقدام به ضربوجرح منجر به قتل زنی به نام «مبینا» در شیراز بود. او که دوست صمیمی «سمیرا»، نامزد مردی به نام «آریا» بود، وقتی لباس سمیرا را به تن داشت و همراه مرد دلخواهش در خیابان قدم میزد، از طرف آریا مورد حمله خشونتباری قرار گرفت و در نهایت با ضربه مغزی کشته شد.
منبع ایران فردا
